სოხოისტას ბრძოლა (1545 წ.)

XV საუკუნის შუა ხანებში, გიორგი VIII-ს (საქართველოს მეფე 1446-66 წწ. კახეთის მეფე 1466-1476 წწ.) მეფობის დროს, საქართველოს ერთიანი სამეფო სამეფო-სამთავროებად დაიშალა. 1414 წელს საქართველოს მეფემ ალექსანდრე I-მა იმერეთის ერისთავად დიმიტრი ალექსანდრეს ძე დანიშნა, დიმიტრის გარდაცვალების შემდეგ კი ერისთავობა მისმა ვაჟმა ბაგრატმა მიიღო. 1462 წელს, ჩიხორის ბრძოლაში, ბაგრატმა გიორგი VIII დაამარცხა და იმერეთის მეფედ გამოაცხადა თავი (ბაგრატ II). 1465 წელს მან დროებით ქართლიც დაიკავა, თუმცა ერთ წელიწადში გიორგი VIII-მ ტახტი დაიბრუნა და ბაგრატს იმერეთში დაბრუნება მოუხდა. XV საუკუნის ბოლოდან, იმერეთის სამეფოს ახალი, ძლიერი მტერი გამოუჩნდა, ოსმალეთის იმპერია. 1453 წელს, ოსმალთა სულთანმა, მეჰმედ II-მ (1444-46; 1451-81 წწ.) კონსტანტინოპოლი აიღო, 1461 წელს კი, ოსმალებმა ტრაპიზონის იმპერიაც დაიპყრეს და საქართველოს გაუმეზობლდნენ. 1475 წელს, ყირიმის სახანოც მეჰმედ II-ს დაემორჩილა და ოსმალეთი შავ ზღვაზეც გაბატონდა. პირველად საფრთხის ქვეშ სამცხე-საათაბაგო აღმოჩნდა, შემდეგ კი იმერეთის სამეფო, რომელსაც სამი მიმართულებიდან ემუქრებოდა მტრის თავდასხმა, ჩრდილო-დასავლეთიდან (ჯიქეთ-აფხაზეთის გზით), ზღვისპირეთიდან გონიოს გზით და სამცხე-საათაბაგოს მხრიდან. ყველაზე მნიშვნელოვანი სწორედ ეს უკანასკნელი იყო, რადგან ოსმალებს საშუალება ეძლეოდათ როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოს დასხმოდნენ თავს. ოსმალეთისთვის, სამხრეთ საქართველო, აღმოსავლეთში თავისი ყველაზე ძლიერი მოწინააღმდეგის, ირანის წინააღმდეგ, სტრატეგიულ პლაცდარმს წარმოადგენდა. მას შემდეგ, რაც XVI საუკუნის დასაწყისში ოსმალეთისა და ირანის ნახევარსაუკუნოვანი ომი დაიწყო, საქართველოც ამ დაპირისპირების არეალში მოექცა.  ომი განსაკუთრებით გამწვავდა ბაგრატ II-ს შვილიშვილის, ბაგრატ III-ს (1510-1565 წწ.) მეფობისას. 1510 წელს, ოსმალები იმერელთაგან მოულოდნელად შეიჭრნენ ქვეყანაში და ქუთაისი ააოხრეს.

ლიპარიტ ბაღვაში და თურქულ-ბიზანტიური დიპლომატიური ურთიერთობის დასაწყისი

1048 წელს, ბასიანის მხარეში, კაპუტრუს ციხესთან, გაიმართა ბრძოლა ბიზანტიელებსა და თურქ-სელჩუკებს შორის. თურქ-სელჩუკებმა მოხერხებული დრო შეარჩიეს ბიზანტიის სომხური სამფლობელოების დასალაშქრად. ამ დროს ბიზანტიის ძირითადი სამხედრო ძალები სომხეთიდან იყო გაწვეული ლეონ თორნიკიოსის აჯანყების ჩასახშობად. შესაბამისად, კაპუტრუს ციხესთან ბრძოლაში გამარჯვება სელჩუკებს დარჩათ. მათმა სარდალმა, თოღრულ-ბეგის ძმამ (დედით), იბრაჰიმ ინალმა, მრავალ ბიზანტიელ პატრიკიოსთან ერთად, ტყვედ იგდო ბიზანტიის იმპერიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მოკავშირე სელჩუკებთან ბრძოლაში, კლდეკარის ერისთავი ლიპარიტ ბაღვაში. ლიპარიტი შეეცადა თავი გამოესყიდა, მაგრამ ასეთი ძლიერი ფეოდალის და ბიზანტიელთა მოკავშირის დათმობა იბრაჰიმ ინალს არ სურდა. მან ლიპარიტი სულთან თოღრულ-ბეგს წარუდგინა. 

კონსტანტინოპოლის ალყა, 1453 წ.

კონსტანტინოპოლის დაცემა 1453 წელს, საკვანძო მოვლენად იქცა შუა საუკუნეების ისტორიაში. აღმოსავლეთ ევროპისა და მართლმადიდებლური ქრისტიანობის ყველაზე მყარი ციტადელი ოსმალების ხელში აღმოჩნდა. ამავდროულად დაეცა რომის იმპერიის მემკვიდრეობის უკანასკნელი ძეგლი, დიდი კულტურული და სავაჭრო ცენტრი. შუა საუკუნეების ევროპის ყველაზე ნათელი წერტილი განვითარების თვალსაზრისით. დასავლეთმა ევროპამ თვითონ მისცა საშუალება თურქებს დაენგრიათ აღმოსავლეთის დამცავი კედელი და მალე იწვნია კიდეც თავის თავზე ომები და უბედურება, რაც კონსტანტინოპოლის დაცემის შედეგებს მოჰყვა. ზოგადად ბიზანტიის დედაქალაქის ოსმალების მიერ დაკავება 1453 წელს – მიიჩნევა შუა საუკუნეების დასასრულად მიჩნეული მოვლენებიდან ერთ-ერთ ყველაზე მართებულად და ამისთვის საკმარისი საბუთებიც არსებობს.

ბრძოლა ჰატინთან,3-4 ივლისი, 1187 წ.

ჰატინის ბრძოლა 1187 წელს, ტიბერიადის ტბის მახლობლად, გადამწყვეტი გამოდგა იერუსალიმის ჯვაროსნული სამეფოსათვის და აიუბიანების სასულთნოსათვის. ბრძოლის შედეგად ჯვაროსანთა დიდი ქრისტიანული მოძრაობა მეტად დასუსტდა, დაკარგა საუკეთესო პოზიციები პალესტინაში და წმინდა ქალაქის დაცემის შემდეგ ვეღარ გაიმართა წელში. აიუბიანებმა კი უდიდეს წარმატებას მიაღწიეს, შექმნეს უზარმაზარი ისლამური იმპერია, რომელიც ეგვიპტეს, ჩრდილოეთ აფრიკის ნაწილს, პალესტინას, სირიასა და არაბეთის ნახევარკუნძულის დასავლეთ სანაპიროს მოიცავდა. იერუსალიმის აღებით სულთანმა სალადინმა – მსოფლიო ისტორიის ერთ-ერთმა უდიდესმა პოლიტიკურმა და სამხედრო მოღვაწემ – დაასრულა ეგვიპტეში დაწყებული საქმე, რის შემდეგაც მოიგერია მესამე ჯვაროსნული ომიც და მემკვიდრეებს უდიდესი სასულთნო დაუტოვა. ევროპელი მეფეები - მაგალითად ინგლისის მეფე რიჩარდ I ლომგული, საღვთო რომის იმპერატორები ფრიდრიხ I ბარბაროსა და ფრიდრიხ II ჰოფენშტაუფენი, ფრანგი ხელმწიფე ფილიპე II ავგუსტუსი - კიდევ რამდენჯერმე ეცადნენ უწინდელი მდგომარეობის აღდგენას, მაგრამ ხანგრძლივი დროით ვერც იერუსალიმი დაიბრუნეს და წმინდა მიწასაც ნელ-ნელა დასცილდნენ. რომის პაპთა მოწოდებები უკვე უშედეგოდ გაისმოდა ევროპაში ან მხოლოდ მცირე გამოხმაურებას თუ ჰპოვებდა, ევროპაში გამართული სისხლისმღვრელი ომებიც გარკვეულწილად აფერხებდა ახალი, მძლავრი ჯვაროსნული მოძრაობის წამოწყებას, ამიტომ სალადინის წარმატება 1187 წელს ჰატინის ბრძოლაში საკვანძო მომენტი გამოდგა შუა საუკუნეების ისტორიისთვის -  დაუმკვიდრა რა მუსლიმებს ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროები. 

ყირიმი: შავი ზღვის ციტადელის ისტორია

შავი ზღვაში ჩრდილოეთ სანაპიროდან შეჭრილი ყირიმის ნახევარკუნძული ისტორიის განმავლობაში აღმოსავლეთ ევროპის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რეგიონი და საკვანძო პუნქტი იყო, რომელიც სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ცივილიზაციას ეკავა და მასზე თავის კვალს ტოვებდა. აქ ცხოვრობდნენ კიმერიელები, სკვითები, ტავრები, ბერძნები, გოთები, ბიზანტიელები, იტალიელები, თურქები და რუსები, ცხოვრობდნენ სხვა ხალხებიც და ეს ინტერნაციონალური საზოგადოება მუდმივად იცვლიდა მბრძანებელს, ნახევარკუნძულის მმართველს, რომელიც ამავდროულად შავი ზღვის სივრცეების გამაკონტროლებელიც ხდებოდა. ბევრი მძლავრი ევროპული თუ აზიური სახელმწიფო მიილტვოდა ყირიმის დასაპყრობად და ასეთ დიდ მნიშვნელობას ინარჩუნებს ის დღესაც, განსაკუთრებით რა თქმა უნდა შავი ზღვისპირეთის ქვეყნებისთვის და ისეთი იმპერიალისტური იდეოლოგიის სახელმწიფოსთვის როგორიც რუსეთის ფედერაციაა. 

ისლამის დაბადება - ბადრის ბრძოლა (624 წ. 13 მარტი)

უდაბნოს დიუნებს პატარა ქარავანი მიიკვლევდა. მზე აცხუნებდა აქლემებზე ამხედრებულ არაბ ვაჭრებს და მოსვენებას უკარგავდა მათ შეიარაღებულ მონებს, რომელთაც მუზარადები მოეხსნათ და თეთრი ჩალმები მოეხვიათ. როგორც ჩანდა, ქარავანი მექისკენ მიიწევდა, იმ დროის არაბული სამყაროს ყველაზე დიდი და მდიდარი ქალაქისკენ. როგორც იქნა ქალაქის კედლები ამოიწვერა ჰორიზონტზე და ვაჭრებმა და მათმა მსახურებმა აქლემები გააჭენეს. მექის კარიბჭესთან უამრავი შეიარაღებული ადამიანი შეკრებილიყო, აქვე ჰყავდათ საომრად შეკაზმული ცხენები. ოთხი მხედარი წინ უძღოდა მექელთა ამ მასას. ისინი გამორჩეულად მდიდრულად იყვნენ ჩაცმულ-აღჭურვილნი. მათ შუბოსანი მსახურები მოჰყვებოდნენ. ერთიანად შეიარაღებულ მექელთა რიცხვი ალბათ ათასამდე აღწევდა. ვაჭრები კარიბჭესთან ჩამოდგნენ და დაიწყეს გარკვევა, თუ ვის წინააღმდეგ მიიწევდა ეს ლაშქარი. მეომართა საუბრიდან ნათელი გახდა, რომ მექელები ვინმე მუჰამედის მომხრეების გასანადგურებლად მიდიოდნენ. – ის თვითმარქვია წინასწარმეტყველია, საუბრობს ღმერთ ალაჰზე და მის თაყვანისცემას მოითხოვს – მოკლედ განუმარტა ქარავნის უფროსს დაბალმა, ჭაღარა მხედარმა - ჩვენ მას შევაჩერებთ. 

ტურის (პუატიეს) ბრძოლა, 732 წ.

ბრძოლა ტურთან შუა საუკუნეების ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფრაგმენტია. ეს შეტაკება საინტერესოა როგორც სამხედრო, ასევე პოლიტიკური თვალსაზრისით. ეს იყო ორი განსხვავებული კულტურისა და ტრადიციების, რელიგიის,  მრწამსის, კანონებისა და სამხედრო სისტემის შეჯახება. ევროპაში დომინირებას იწყებდნენ ფრანკები, ხოლო აზიასა და აფრიკაში ფეხს იკიდებდა ახალი, უზარმაზარი ისლამური იმპერია - ომაიანთა სახალიფო, რომელიც ევროპასაც მისწვდა, დალაშქრა ბიზანტია მცირე აზიაში, დაიპყრო პირენეის ნახევარკუნძული (შემდგომში კუნძული სიცილია და იტალიის სამხრეთ ნაწილი) და ამზადებდა მომავალ ლაშქრობებს უფრო ჩრდილოეთით. ორ ქალაქს ტურსა და პუტიეს მახლობლად მომხდარი ბრძოლა აბდ ალ რაჰმანისა და კარლოს მარტელის არმიებს შორის ერთ-ერთი გადამწყვეტი ფაქტორი გახდა იმისა, რომ არაბული ლაშქრობები ისლამის გავრცელებისთვის თითქმის შეწყდა საფრანგეთსა და დასავლეთ ევროპის დიდ ნაწილზე. ჰიუ კენედი აღნიშნავს: "ბრძოლა პუატიესთან 732 წელს, ისევე როგორც ტალასთან (ტალასის ბრძოლა - აბასიდების სახალიფოსა და ტანგის (ჩინეთის) იმპერიის ჯარებს შორის მომხდარი ბრძოლა 751 წელს, რომელიც არაბთა გამარჯვებით დასრულდა), მკრთალადაა ასახული იმ დროის არაბულ წყაროებში. პუატიეს არაბთა მარცხით დასრულდა, ტალასი კი გამარჯვებით, მაგრამ ორივე ბრძოლამ საზღვარი დაუდო არაბთა ექსპანსიას ამ მიმართულებებით".(Кеннеди, Хью. Великие арабские завоевания. Mосква: АСТ, 2009. 363) კარლოს მარტელის გამარჯვებამ პუატიესთან 732 წელს, არაბები აიძულა პირენეებამდე დაეხიათ.(Keegan, John, A history of warfare. New York: Alfred A. Knopf: Distributed by Random House, Inc., 1993. 284)  გამარჯვება ტურთან ასევე მნიშვნელოვანი გახდა ფრანკთა იმპერიის აღზევებისთვის. "ფრანკთა ძალაუფლების დამყარებამ დასავლეთ ევროპაში, შეცვალა კონტინენტის ბედი, გამარჯვებამ ტურთან კი განამტკიცა ფრანკების, როგორც დომინანტი ხალხის მდგომარეობა ევროპაში, მათ დაარსეს დინასტია, რომელმაც შვა შარლემანი".(Davis, Paul K, 100 decisive battles : from ancient times to the present. New York: Oxford University Press, 2001. 103).

„კავშირი შროშანსა და ნახევარმთვარეს შორის" - ფრანკო-ოსმალური ალიანსი (XVI-XVIII სს.)

ფრანკო-ოსმალური ალიანსი 1528 წლიდან შეკრეს ოსმალეთის სულთანმა სულეიმან I ბრწყინვალემ  და საფრანგეთის მეფე ფრანსუა I-მა და მან XIX საუკუნემდე იარსება. ალიანსის მთავარ მიზანს კი წარმოადგენდა საერთო მოწინააღმდეგის, კარლოს V ჰაბსბურგის სახელმწიფოს დასუსტება და შევიწროება. იმ კარლ V-სა, რომელსაც თავი ერთიანი კათოლიკური იმპერიის მონარქად, საყოველთაო მბრძანებლად და ჭეშმარიტ კათოლიკეთა მამად წარმოედგინა.  ეს ორივე მხარის საერთო ინტერესი იყო და სწორედ ამიტომაც გამოდგა ეს კავშირი ასეთი მყარი.

David Nicolle - Constantinople 1453

დევიდ ნიკოლი - "კონსტანტინოპოლი 1453"
ეს წიგნი გამოადგება ყველას ვისაც ბიზანტიის, ოსმალეთის იმპერიის ან ზოგადად შუა საუკუნეების სამხედრო ისტორია აინტერესებს. კონსტანტინოპოლის დაცემა ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მოვლენაა და ზოგჯერ 1453 წელს შუა საუკუნეების დასასრულადაც მიიჩნევენ(მეც ასე ვთვლი).

ტალასის ბრძოლა

ტალასის ბრძოლა(ახ.წ 751) – ბრძოლა ტალასის ველზე(დღევანდელი ყაზახეთისა და ყირგიზეთის საზღვარზე) ქალაქ ატლახთან, აბასიდების სახალიფოსა და ტურგეშის(თურქმანული ტომები) სახაკანოს ძალებსა და ტანის დინასტიის ჩინეთს შორის შუა აზიაში კონტროლის დასამყარებლად. 749 წელს ჩინელმა სარდალმა გაო სიანჩჟიმ აიღო ტაშკენტი და სიკვდილით დასაჯა მისი თურქმანი მმართველი მოჰედი.

სულთანი ბაიბარსი - მამლუქთა ეგვიპტის ძლიერების ხანა

ბაიბარსი, სრული სახელი – ალ მალიქ, ალ ზაქირ რუქნ ალ-დინ ვა-დ-დინ ბაიბარს ალ-ბუნდუკდარი ას სალიჰ (1223 ან 1225 – 1277, 1 ივლისი, დამასკო) – ეგვიპტისა და სირიის მამლუქი სულთანი (1260-1277) ბაჰრიტების დინასტიიდან. ცნობილია წარმატებული ომებით პალესტინასა და სირიაში მონღოლი ილხანებისა და ევროპელი ჯვაროსნების წინააღმდეგ.