მეფე გიორგი II და საქართველოს სამეფო XI საუკუნის 70-80 იან წლებში

ნაშრომის ძირითადი თემა საქართველოში გიორგი II - ის (1072 – 1089 წწ.) მმართველობის პერიოდია. პირველ თავში საუბარია გიორგი  II - ის მეფობის დასაწყისში მის წინააღმდეგ ფეოდალთა გამოსვლის შესახებ და გაანალიზებულია მეფის მიერ გატარებული პოლიტიკა აჯანყებულთა მიმართ. მეორე თავში შევეხეთ თურქ - სელჩუკებსა და საქართველოს შორის მომხდარ ფარცხისის ბრძოლას, ხაზგასმულია ბრძოლაში გამარჯვების პოლიტიკური მნიშვნელობა; ბრძოლა განხილულია სამხედრო ისტორიის თვალსაზრისით, კერძოდ, დაზუსტებულია მოწინააღმდეგეთა ჯარების რიცხოვნობა. მესამე თავში საუბარია საქართველოს სამეფოს ძალაუფლების გავრცელებაზე მანამდე ბიზანტიელთა ხელში მყოფ ტერიტორიებზე : კლარჯეთის, შავშეთის, ჯავახეთის სიმაგრეებზე, ანაკოფიის ციხესა და კარის (ვანანდის) სამეფოზე; მიმოხილულია ამ თემაზე ისტორიოგრაფიაში არსებული ლიტერატურა. უკანასკნელ, მეოთხე თავში  საუბარია საქართველოს სამეფოს წინააღმდეგ  XI საუკუნის 70 - იანი წლების მიწურულიდან დაწყებული თურქ - სელჩუკთა ახალი აგრესიის შესახებ (ე.წ „დიდ თურქობა“), ხაზგასმულია რეგიონში საქართველოსთვის უმძიმესი პოლიტიკური ვითარება; გაანალიზებულია გიორგი II – სა და სულთან მალიქ-შაჰს (1072 - 1092) შორის დადებული შეთანხმების ხასიათი და ჩვენი ქვეყნისათვის მისი მნიშვნელობა.                 

ავგუსტუსი: იმპერატორთა ეპოქის დასაწყისი რომში

ავგუსტუსი იანუსს წარმოადგენს რომის რესპუბლიკასა და იმპერიას შორის. ის არის ორივე - კულიმნაცია ძველი წყობისა, უკანასკნელი ყოვლისშემძლე მხედართმთავრების რიგიდან და ამავე დროს, ახალი წყობის დამამკვიდრებელი. მან წარმატებით ჩამოაყალიბა მმართველობის ახალი ტიპი, რაც ნაწილობრივ იმის დამსახურებაც იყო, რომ ძალაუფლებას ნახევარი საუკუნე ინარჩუნებდა და სიცოცხლე საკუთარ საწოლში დაასრულა. ის ასევე შორსმჭვრეტელი პოლიტიკოსიც იყო, რომელიც აცნობიერებდა საჭიროებას თავისი ძალის ტრადიციული, რესპუბლიკური წესწყობილების საფარველქვეშ დატოვებისა. ავგუსტუსს არ გადაურჩენია რომის რესპუბლიკური წყობილება და არც მის ერთპიროვნულ მმართველობას შეიძლებოდა მისალმებოდა სენატი, მაგრამ ავგუსტუსმა აღადგინა წესრიგი სამოქალაქო ომების მთელი კასკადის შემდეგ და ჩვეულებრივი რომაელებისათვის კეთილდღეობის მომტანად ითვლებოდა. გმირი იყო ის თუ ანტიგმირი, მეტად რთული შეკითხვაა საპასუხოდ. 

შეშონქი, ტაჰარქა და ნეხო: ეგვიპტის ბრძოლა უწინდელი ძლიერების აღსადგენად

XVIII-XIX დინასტიების მმართველობის (ძვ.წ. XVI-XII სს.) შემდეგ, მეორე ათასწლეულის დასასრულს, ეგვიპტის ძლიერი სამეფო დასუსტდა და შინაომებში გართული ქვეყანას ლიბიელები და ნუბიელები დაეუფლნენ და თავიანთი სამეფო დინასტიები შექმნეს, რომელთაგან ეგვიპტემ გათავისუფლება ასწლეულების შემდეგ შეძლო, მაგრამ ამის შემდეგ ახლო აღმოსავლეთის ძლიერ იმპერიებთან - ასურეთთან და ბაბილონთან მოუხდა ბრძოლა. ამ პერიოდის - ძვ.წ. X-ძვ.წ. VII საუკუნეების - სამი ყველაზე გამორჩეული ფარაონი იყო შეშონქ I ლიბიური დინასტიიდან (XXII, იგივე ბუბასტისის დინასტია, ძვ.წ. X-VIII სს.), ტაჰარქა ნუბიური დინასტიიდან (XXV, იგივე ქუშის დინასტია, ძვ.წ. VIII-VII სს.) და ეგვიპტელი ნეხო II (XXVI დინასტია, ძვ.წ. VII-VI სს.).

„ცხრა ღირსეული" ანუ რაინდობის გმირები შუა საუკუნეების ევროპაში

„ცხრა ღირსეული" წარმოადგენს ცხრა ისტორიული, ბიბლიურ და ლეგენდარულ პერსონაჟს, რომელთაც რაინდობის იდეალურ მაგალითებად თვლიდნენ შუა საუკუნეებში. ყველა მათგანს ზოგადად მოიხსენიებდნენ როგორც პრინცებს, მთავრებს, იმის მიუხედავად, სინამდვილეში რა ტიტულებს ატარებდნენ. ფრანგები მათ მოიხსენიებდნენ როგორც „ცხრა ვაჟკაცს". ისინი იყვნენ სიმბოლოები არა მხოლოდ ჯარისკაცული სიმამაცისა და კარგი მხედართმთავრობისა, არამედ რაინდული მორალისაც. თითოეული მათგანის ცხოვრების შესწავლა ახალგაზრდა რაინდისათვის თუ რაინდობის მსურველისათვის კარგ განათლებად შეიძლებოდა ჩათვლილიყო. უფრო გვიან გაჩნდა „ცხრა ღირსეულ ქალთა" რიგიც, თუმცა ის არც მსგავსი პოპულარობით სარგებლობდა და მის გარშემო არც ისეთი სიზუსტე და ერთიანობა არსებობდა, როგორიც „ცხრა ღირსეულ" რაინდთა რიგს ჰქონდა (ქალთა რიგში წმინდანი ქალები და ძველ ბერძნული მითოლოგიის ამორძალებიც შედიოდნენ).

ზემოთ ილუსტრაცია: „ცხრა ღირსეულის" გამოსახულება კიოლნის რატუშაზე (XIV ს.)

ნადირობა ლომზე: რიჩარდ ლომგულის ტყვეობა და გათავისუფლება

ინგლისის მეფე რიჩარდ პლანტაგენეტი, რომელსაც ჯერ კიდევ თავის დროშივე „ლომგული" უწოდეს, შუა საუკუნეების ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გმირი და ინგლისის ისტორიის გამორჩეული ფიგურაა, მაგრამ მას ქვეყნისათვის სიმდიდრე და კეთილდღეობა არ მოუტანია, არც დიდი მშენებლობები წამოუწყია და სიმართლე რომ ვთქვათ, არც მნიშვნელოვანი ტერიტორიული შენაძენი ჰქონია, ის კი არა, ინგლისურად არც კი საუბრობდა და თავისი მეფობის უმეტესი ნაწილი ინგლისს გარეთ ჰქონდა გატარებული. მაგრამ რიჩარდი იყო თავისი დროის ფეოდალური იდეოლოგიის ჭეშმარიტი წარმომადგენელი, რაინდი-ჯვაროსანი, ამაყი და პატივმოყვარე მეომარი, საკმაოდ გამჭრიახი მხედართმთავარიც, რომელსაც შუა საუკუნეების მრავალი ლეგენდა უკავშირდება. დამსახურებული იყო ის დიდება, რომელიც მის სახელს ახლავს თუ არა, დღეს ისტორიკოსთა მსჯელობის საგანია.

ნაპოლეონი საფრანგეთში: რეფორმები კონსულატისა და იმპერიის ხანაში

         

                     დადგება დღე და ისტორია იტყვის, რა იყო საფრანგეთი, როცა მე ავედი ტახტზე და რად იქცა,როცა კანონები დავუწერე ევროპას.(1)  

ნაპოლეონ ბონაპარტი

XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე საფრანგეთი, რომელმაც 1789-1799 წლებში რევოლუციისა და სახელმწიფო გადატრიალებების რთული და დაძაბული პერიოდი განვლო, 1799 წლის 18 ბრიუმერის (9 ნოემბრის) სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად გენერალ ნაპოლეონ ბონაპარტის ძალაუფლების ქვეშ მოექცა. ნაპოლეონი იყო ნიჭიერი მხედართმთავარი, ადმინისტრატორი, პოლიტიკოსი და დიპლომატი, სახელგანთქმული თავისი კამპანიებით იტალიასა და ეგვიპტეში. მან კარგად გამოიყენა თავისი გავლენა სამხედრო წრეებზე და ჯერ საფრანგეთის პირველი კონსული გახდა, 1804 წლიდან კი კონსტიტუციის მიხედვით ფრანგთა იმპერატორად გამოცხადდა.

რაინდთა ტურნირები (X-XVI სს.)

 XI-XII საუკუნეების მიჯნაზე, ევროპაში, რაინთა ტურნირების ეპოქა დაიწყო, რომელმაც განვითარების მწვერვალს XV-XVI საუკუნეებში მიაღწია. საზეიმოდ აღჭურვილი ევროპელი რაინდები, ერთმანეთს სამხედრო ოსტატობაში ეჯიბრებოდნენ და საჯაროდ ახდენდნენ თავიანთი უნარების დემონსტრირებას საგანგებოდ გამოყოფილ ადგილას. ტურნირებს ძირითადად მეფეები და მსხვილი ფეოდალები აწყობდნენ განსაკუთრებული შემთხვევების აღსანიშნავად: სამეფო ქორწილებისას, მემკვიდრის დაბადებისას, სამშვიდობო ზავის დადებისას და ა.შ.       

   რა თქმა უნდა, ამ ღონისძიებას მრავალი დეტალი თუ წესი გააჩნდა, რომელიც დროთა განმავლობაში დაიხვეწა. იმის შესახებ, თუ როგორ ვითარდებოდა ტურნირები და თუ რამ გამოიწვია მათი დაცემა, ქვემოთ ვისაუბრებთ.    

10 უცნაური სიკვდილის შემთხვევა შუა საუკუნეებში

ამ პოსტში მოცემულია შუა საუკუნეების პერიოდში მოღვაწე ცნობილი მეფეების, იმპერატორებისა და მთავრების მოულოდნელი და უცნაური სიკვდილის შემთხვევები.

ყველაზე „ბოროტი" მმართველები შუა საუკუნეების ევროპაში

შუა საუკუნეების პერიოდში მოღვაწე ამ მმართველებმა დაიმსახურეს მათთვის წოდებული სახელები „ცუდის", „ბოროტისა" და „წყეულისა". შუა საუკუნეების განმავლობაში ბევრი ასეთი მეფე თუ იმპერატორი იყო, ამ სიაში წარმოდგენილია ექვსი მათგანი, რომლებიც საკუთარ ოჯახის წევრებსაც კი დაუნდობლად უსწორდებოდნენ და რომელთა მიმართ შიში და სიძულვილი მათსავე თანამედროვე წყაროებში იკითხება. 

სელევკიდი და ლაგიდი მონარქები

სელევკიდებისა და პტოლემაიოსების ელინისტური სახელმწიფოების ისტორია ბიბლიის ერთ-ერთ ნაწილში - მაკაბელთა შესახებ წიგნებშია ასახული. აქ მოცემულია ამ სამეფოთა რამდენიმე მონარქი, რომელთა სახელებს მაკაბელთა წიგნებშიც შეხვდებით.

ანტიოქე IV ეპიფანე(ძვ.წ 175-164 წ) - სირიის მეფე მაკედონელი სელევკიდების დინასტიიდან, ანტიოქე III დიდის ძე. ანტიოქე ეპიფანე სელევკიდების იმპერიის მოსახლეობის ელინიზებას ცდილობდა და სურდა ყველგან ბერძნული რელიგია, წეს-ჩვეულებები, ტრადიციები და ენა გაევრცელებინა. სწორედ ამ მცდელობას და ხალხის ძალით ელინიზებას მოჰყვა დიდი აჯანყება იუდეაში მაკაბელების მეთაურობით.  

ანტიოქე III დიდი

ანტიოქე III დიდი(ძვ.წ 241-187 წ) _ სელევკიდების სირიის იმპერიის მმართველი.  ანტიოქე 18 წლის ასაკში გახდა უზარმაზარი სახელმწიფოს მეფე.  ძვ.წ 212-205 დაიპყრო პართია და ბაქტრია, ძვ.წ 203 წელს კი განდევნა ეგვიპტელები პალესტინიდან. ძვ.წ 192-188 წლებში დამარცხდა რომის რესპუბლიკასთან გამართულ სირიულ ომში და დაკარგა მცირე აზიის სამფლობელოების ნაწილი.  

ანტიოქე III ძვ.წ 241 წელს დაიბადა ბაბილონში. მისი მშობლები იყვნენ სელევკოს II კალინიკა და ლაოდიკა II. ძვ.წ 226 წელს მამის სიკვდილის შემდეგ მეფობა ანტიოქეს უფროს ძმას, სელევკოს III-ს შეხვდა. სელევკოს III მალე თავისივე ჯარის სარდალმა მოკლა და იმავე წელს ტახტი ანტიოქე III-მ დაიკავა.  გამეფებიდან ერთი წლის შემდეგ ანტიოქე III-მ ცოლად მოიყვანა პონტოს მეფის,  მითრიდატე II-ის ასული ლაოდიკა.

სისხლის წვეთები

ნისლით დაბურული მთები გოროზად გადმოჰყურებდნენ ბნელში გახვეულ დაბლობს...უღრანი ტყის სიღრმიდან მგლის სუსტი ყმუილი ისმოდა. ცაზე ძალადაკარგული მთვარის მკრთალი მოხაზულობა გაირჩეოდა, ხოლო ვარსკვლავები არ ჩანდნენ. ასეთ გარემოში მდინარის ხმაურიც კი თითქოს მინავლებულიყო, მხოლოდ ხანდახან თუ გადაიფრენდა ყორანი და მისი მკვეთრი ჩხავილი გამოაფხიზლებდა ძილ-ბურანში მყოფ ბუნებას. ძველი სიმაგრის მონგრეულ კარიბჭეს გველეშაპივით დაეფჩინა პირი, მის ქონგურებს კი ხავსი მოსდებოდა.

კოზიმო მედიჩი: ტოსკანიის მეფე

1537 წელს, პაპ კლიმენტი მეშვიდის უკანონო შვილი, ჰერცოგი ალესანდრო მედიჩი მოკლეს. მედიჩების მომხრეები თითქოს გამოუვალ სიტუაციაში აღმოჩნდნენ, პირდაპირი გვარის გამგრძელებელი მათ აღარ დარჩათ. ამიტომ მათ გადაწყვიტეს, რომ უბრალოდ მეგვარე აეყვანათ ფლორენციის მმართველად, რომლის მართვას ადვილად შეძლებდნენ.
ასეთი ადამიანი აღმოჩნდა კოზიმო მედიჩი, რომელსაც გვარის გარდა საერთო არაფერი ჰქონდა სახელოვან წინაპრებთან. მათი სისხლი 4 თაობის წინ უკავშირდებოდა ერთმანეთს. ის გახლდათ გაუნათლებელი ადამიანი, რომელსაც სარჩოს მოსაპოვებლად შრომა სჭირდებოდა. კოზიმო ამ დროისთვის მხოლოდ 17 წლის იყო.

ჯოვანი და ჯულიო მედიჩები

 
მედიჩების ოქროს ხანა დასრულდა, ლორენცო მედიჩი მკვდარია. თუმცა ამ დიდ ფლორენციელს, წინასწარ ჰქონდა ყველაფერი გათვლილი. თავისი უკანასნელი სახსრებით, მან თავის ვაჟს ჯოვანის კარდინალის ტიტული უყიდა.
ფლორენციას ოთხი წელი ჯიროლიმო სავონაროლა მართავდა რკინის ხელით, მანამ სანამ ჩამოახრჩობდნენ. ამის შემდეგ ქალაქის მმართველი საბჭოს თავჯდომარე გახდა ცნობილი მოაზროვნე და პოლიტიკოსი: ნიკოლო მაკიაველი.

ლორენცო დი პიერო დე მედიჩი

   ლორენცო მედიჩი არის ადამიანი, რომლის ხელდასმითაც ვიცნობთ ისეთ გენიოსებს, როგორებიც არიან: სანდრო ბოტიჩელი, ლეონარდო და ვინჩი და მიქელანჯელო ბუონაროტი. თვითონ მედიჩების გვარი იტალიაში და მითუმეტეს ფლორენციაში უდიდესი გავლენით სარგებლობდა. რომის პაპი ლეო X და ლეო XI, ხომ ერისკაცობაში მედიჩები იყვნენ. კოზიმო მედიჩი, ლორენცოს ბაბუა, მათი გვარის პრივილეგიის ფუძემდებელი.

რუსუდან მეფე

საქართველოს ოქროს ხანის დასასრული და ახალი ეტაპის დასაწყისი, თამარ მეფისა და დავით სოსლანის ქალიშვილის და გიორგი IV ლაშას დის, რუსუდან დედოფლის მეფობას უკავშირდება. დავითის დროს დაწყებული ზეობის პერიოდი ერთ საუკუნეზე მეტხანს გაგრძელდა და რიგი მიზეზების გამო დასასრული რუსუდანის მმართველობის დროს ჰპოვა. ძირითად საფრთხეს წარმოადგენდნენ ჩინგიზ ყაენის მიერ დაძრული მონღოლური ურდოები და მათ მიერ შუა აზიიდან გამოდევნილი ხვარაზმელები და სხვა თურქმანული ტომები წარმოადგენდნენ, ამას გარდა სახელმწიფო დაესუსტებინა შინაკლასობრივ ბრძოლებს, რამაც დიდი როლი ითამაშა განცდილ დამარცხებებში. რუსუდანის მეფობა საქართველოს ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე წარუმატებელი იყო და საბოლოოდ მონღოლთა გაბატონებით დასრულდა.

გიორგი IV ლაშა

 
საქართველო დიდების ზენიტშია. თამარ მეფემ, ოჯახური ტრადიციიდან გამომდინარე, 1207 წელის, თავისი ვაჟი ლაშა-გიორგი (1192-1223) თანამოსაყდრედ დაისვა. ახალგაზრდა უფლისწულს მთელი ცხოვრება მეფობისთვის ამზადებენ და დავით აღმაშენებელსაც კი ადარებს თავის მემატიანე.
ისტორიისთვის უცნობია თამარ მეფის გარდაცვალების წელი, ამიტომ დანამდვილებით ვერ ვიტყვით, როდის მოუწია გიორგის მარტო მეფობა: თანამოსაყდრედ დაჯდომიდან რამდენიმე თვეში, ორი წლის შემდეგ თუ ხუთი. თუმცა ფაქტია, რომ ტახტზე ასვლისას მალევე მოუწია ბრძოლების გამართვა.

გიორგი მესამე (ოქროს ხანა)

 
"უზენაესი მეფე გიორგი, ღვთის ნებით, მეფეთ მეფე აფხაზთა, ქართველთა, რანთა, კახთა და სომეხთა, შირვანშა და შაჰანშა და მბრძანებელი ყოველისა აღმოსავლეთისა და დასავლეთისა", ერთ დროს ასე იწოდებოდა საქართველოს მეფე, ოქროს ხანა ედგა ქვეყანას და დიდების მწვერვალზე იყო ასული. მხოლოდ ამ პერიოდში მოხდა, როდესაც საქართველო არა თავდაცვითს, არამედ დამბყრობლურ პოლიტიკას ატარებდა და სრულიად უმიზეზოდ ესხმოდა თავს სამეფოებს.

დემეტრე I

დემეტრე I(1125-1146 წ.) – ერთიანი საქართველოს მეფე, დავით IV-ს უფროსი ძე. გიორგი IV ლაშას პერიოდის უცნობი მემატიანე წერს, რომ დავითმა “სიცოცხლის შინა დასუა მეფედ დემეტრე და დაადგა გვირგვინი თვით მისითა ხელითა”. მართლაც იგი მამის მეფობის პერიოდშიც აქტიურად მონაწილეობდა სახელმწიფოს მართვაში, განსაკუთრებით თავი გამოიჩინა შირვანისა და დიდგორის ბრძოლებში. დავით აღმაშენებლის მემატიანის სიტყვებით მეფე დავითმა: “გაგზავნა ძე თვისი დემეტრე შარვანს სპითა ძლიერითა ლაშქრად. ხოლო მან ქმნნა ომნი საკვირველნი, რომელთა განაკვირნა მხილვენი და მსმენელნი, გამოიღო ციხე ქალაძორი და ძლევა-მოსილი მოვიდა წინაშე მამისა თვისისა სავსე ალაფითა და ტყვითა ურიცხვითა”.

სიმონ I დიდი

   

ქართველებისთვის საამაყო მეფე, ადამიანი, რომელმაც ქართველი ერის ცნობიერებაში წარუშლელი კვალი დატოვა და დამოუკიდებლობისთვის მებრძოლ სიმბოლოდ ჩამოყალიბდა. რათქმაუნდა საუბარი მაქვს სიმონ პირველზე, (1537-1603) რომელსაც ჩვენმა ერმა დიდი უწოდა. ფორმალურ მეფობას, მაჰმადიანობის მიღებას და მთელი ცხოვრება განცხრომით გატარებას, მან დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლა არჩია, დროშით შეგებების მაგივრად, ხმლით დახვდა მტერს და დიდ იმპერიებს თავსატეხი გაუჩინა. თუ თვალს გადავავლებთ მის ცხოვრებას, დავინახავთ, რომ ის თუ არ აღემატება, არაფრით არ ჩამოუვარდება, მსოფლიო ისტორიის ისეთ გამოჩენილ ადამიანებს, როგორებიც არიან: უილიამ უოლესი, ვეცინგეტორიქსი და დედოფალი ბუდიკა.