Pax Mongolica - დაპყრობილი ქვეყნები მონღოლთა იმპერიაში

ოცდახუთ წელიწადში მონღოლთა არმიამ უფრო მეტი მიწა და ხალხი დაიპყრო, ვიდრე რომაელებმა ოთხი საუკუნის განმავლობაში.

ჯ. უეზერფორდი

ბოლო მოეღო სულთნების ხელმწიფებას, დაემხო ხალიფების ხელისუფლება, თავიანთ ტახტებზე ცახცახებდნენ კეისრები.

ედვარდ გიბონი

XIII საუკუნეში, მონღოლებმა მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი იმპერია შექმნეს, რომელიც ძლიერების პიკზე, თითქმის ადრიატიკის ზღვიდან წყნარ ოკეანემდე იყო გადაჭიმული, მოიცავდა შორეულ აღმოსავლეთს, ინდოჩინეთს, შუა აზიას, ევრაზიის ვრცელ სტეპებს, კავკასიას, ახლო აღმოსავლეთსა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ ევროპას; მთლიანად აკონტროლებდა აბრეშუმის გზის დიდ ნაწილს. იმდენად საგრძნობი იყო მონღოლთა იმპერიის პოლიტიკური, ეკონომიკური, კულტურული მნიშვნელობა, რომ ისტორიკოსები ამ პერიოდს რომის იმპერიის ძლიერების ხანას ადარებენ და „მონღოლურ მშვიდობას“ ანუ Pax Mongolica-ს  უწოდებენ. მართალია მონღოლთა იმპერიის ერთიანობა საკმაოდ მალე შეირყა, მაგრამ ოქროს ურდოს, იუანის დინასტიის, ჩაღატას ურდოსა თუ ილხანების სახელმწიფოები, კვლავინდებურად მართავდნენ ევრაზიის დიდ ნაწილს, დიდი ხანი კი, რომელიც ფორმალურად, ყველა ამ მიწის უზენაესი მმართველი იყო, იმპერიის ცენტრიდან, ჯერ ყარაყორუმიდან, შემდეგ კი, იუანის დინასტიის დაარსების დროიდან ხანბალიქიდან (პეკინიდან) განაგებდა სამფლობელოებს. ისევე როგორც ყველა იმპერიას, მონღოლებსაც ჰქონდათ თავიანთი მართვის სისტემა, რომელიც ყველა დაპყრობილ მხარეში სხვადასხვაგვარად იყო წარმოდგენილი, მიუხედავად იმისა, რომ მათ შორის გარკვეული მსგავსებაც არსებობდა. ამ სტატიაში განხილულია მონღოლთა ბატონობის პერიოდი და მისი დასასრული ჩინეთში, რუსულ სამთავროებსა და ირანში, ასევე შედარებულია მონღოლური საიმპერიო პოლიტიკა ამ ქვეყნებსა და საქართველოში.

სუნ ბინი და მისი „ომის ხელოვნება"

სუნ ბინი (ძვ.წ. IV ს.), სამეფოთა ომის ხანის (ძვ.წ. 403-221 წწ.) სახელწოდებით განსაზღვრულ პერიოდში მოღვაწე ცნობილი ჩინელი სტრატეგოსი და სამხედრო თეორეტიკოსი, „ომის ხელოვნების" ავტორის, ცნობილი ჩინელი მხედართმთავრის, სუნ ძის შთამომავალი იყო. 1972 წლის არქეოლოგიური გათხრებისას აღმოაჩინეს ბამბუკის ფირფიტები, რომლებზეც ძვ.წ. II-I საუკუნეების პერიოდის სხვადასხვა ტექსტები იყო, მათ შორის სუნ ბინის „ომის ხელოვნება", რომელიც 2000 წლის განმავლობაში დაკარგულად ითვლებოდა. სუნ ბინი სუნ ბინის სამხედრო ტრაქტატი მნიშვნელოვნად აღემატება ზომით თავისი ცნობილი წინამორბედის სუნ ძისას და იყოფა ორ ნაწილად.

იაპონია - კამაკურასა და მურომატის პერიოდები

კამაკურა(鎌倉) – იაპონიის ისტორიული პერიოდი 1185-დან 1333 წლამდე. სახელი მომდინარეობს ქალაქ კამაკურასგან(鎌倉市), რომელიც თავიდან პატარა სოფელი, შემდეგ კი იაპონიის პირველი შოგუნატის(სიოგუნატი) ცენტრი გახდა.
მინამოტოს(源), ფუძივარასა(藤原氏) და ტაირას(平) კლანებს შOOორის ბრძოლის შემდეგ, ეს უკანასკნელი გამოვიდა გამარჯვებული და ფუძივარას გვარს ჩამოართვა ძალაუფლება, მინამოტოს კლანი კი სასტიკ დევნას განიცდიდა.

შუა საუკუნეების ჩინეთის დინასტიები, ნაწ I - ლაო და ცზინი

ლაო(遼朝) - კიდანთა(契丹, მონღოლური ჯგუფი) სახელმწიფოს ჩინური სახელწოდება. მდებარეობდა ჩრდილო-აღმოსავლეთ ჩინეთში, მას შემდეგ რაც კიდანურ ტომთა გაერთიანების ბელადმა აბაოცზიმ 907 წელს დაარსა. ლაოს დინასტია დაეცა 1125 წელს ჯურჯენთა აჯანყების შედეგად. დედაქალაქები სხვადასხვა დროს იყო შანცზინი, ლაოიანი, დატუნი და ნანცზინი. 

ყოველთვის გამარჯვებული არმია

შორეული აღმოსავლეთი, მარკო პოლოს საოცნებო მხარე, ქაღალდის, დენთისა და კომპასის გამომგონებელი ხალხის ქვეყანა, კონფუცის, ლაო-ძისა და სუნ-ძის ჩინეთი... ამ ქვეყნის ისტორია ბევრ უცხოელ მეცნიერ-მკვლევარს იზიდავს. არც სამხედრო ისტორიკოსებისთვის არის გამონაკლისი. ჩინეთის მდიდარი სამხედრო ისტორია საშუალებას იძლევა უამრავი საინტერესო ფაქტის გამოკვლევისა. ბოლოს და ბოლოს ეს ხომ სუნ-ძის, ლეგენდარული სამხედრო მოღვაწისა და გენიალური წიგნის – “ომის ხელოვნების” ავტორის ქვეყანაა.

ტალასის ბრძოლა

ტალასის ბრძოლა(ახ.წ 751) – ბრძოლა ტალასის ველზე(დღევანდელი ყაზახეთისა და ყირგიზეთის საზღვარზე) ქალაქ ატლახთან, აბასიდების სახალიფოსა და ტურგეშის(თურქმანული ტომები) სახაკანოს ძალებსა და ტანის დინასტიის ჩინეთს შორის შუა აზიაში კონტროლის დასამყარებლად. 749 წელს ჩინელმა სარდალმა გაო სიანჩჟიმ აიღო ტაშკენტი და სიკვდილით დასაჯა მისი თურქმანი მმართველი მოჰედი.