ნიკა ხოფერია - ვახტანგ გორგასლის ეპოქის სამხედრო ისტორიის საკითხები (ნაწილი IV)

ჯარების რიცხოვნობა და „სამხედრო ეკონომიკა". ჯუანშერი ასახელებს ვახტანგის არმიის რაოდენობას – "ხოლო ვახტანგ მოუწოდა ყოველთა სპათა ქართლისადა; და შემოკრბეს ყოველნი და დაიბანაკეს მუხნარს და ხერკს, ამიერ და იმიერ არაგუსა: და იყო ასი ათასი მხედარი(75) და სამოცი ათასი ქუეითი", რასაც ემატება ვარაზ ბაკურის თორმეტი ათასი და „კავკასიის მეფეთა" ორმოცდაათი ათასი მხედარი.(76) ეს რიცხვები არ შეესაბამება არც ანტიკურობის და არც შუა საუკუნეების არმიების საშუალო და თუნდაც მაქსიმალურ სტანდარტებს. როგორც მოსახლეობის, ისე იმდროინდელი არმიების რიცხოვნობის გამოანგარიშება რთული საქმეა. ამ მხრივ დიდად მნიშვნელოვანია დემოგრაფიული ფაქტორიც.

ნიკა ხოფერია - ვახტანგ გორგასლის ეპოქის სამხედრო ისტორიის საკითხები (ნაწილი III)


ქვეითები. ირანული სამხედრო სისტემის მსგავსად, როგორ ჩანს, V საუკუნიდან ფეხოსნები არც იბერიის ჯარში არ ასრულებდნენ წამყვან როლს, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, კავალერიის მიღწეული შედეგი მათ უნდა განემტკიცებინათ, დაეკავებინათ პოზიციები. ასევე, ფეხოსნები იღებდნენ მტრის ციხე-სიმაგრეებსაც. მათ შორის უმეტესობა მსუბუქად იყო შეიარაღებული, რადგან აბჯარ-საჭურველი ძვირი ჯდებოდა, ხოლო ღარიბებს არ შეეძლოთ დიდებულთა მსგავსად აღჭურვილიყვნენ. თუმცა, შედარებით მარტივი, მსუბუქი საჭურველი და მუზარადები ქვეით ჯარში გამორიცხული არ არის.(61) იქნებ, ამასთან დაკავშირებით უწოდა მათ ჯუანშერმა „მკვირცხლი ერისაი". მსუბუქი ქვეითი ჯარი ძირითადად შეიარაღებული იყო ხელშუბებით, მშვილდ-ისრებით, შურდულებით, შუბებითა და ფარებით.

ნიკა ხოფერია - ვახტანგ გორგასლის ეპოქის სამხედრო ისტორიის საკითხები (ნაწილი II)


კ. კაციტაძე აღნიშნავს, რომ კატაფრაქტები იბერიის სამეფოში ფარსმან I-სა და ამაზასპის დროსაც უნდა ყოფილიყვნენ და რომ, იბერიელები მათ I-VI საუკუნეებში იყენებდნენ. ასევე, სტრაბონის ცნობას ალბანელთა აღჭურვილობის შესახებ (რომელთა მსგავსი, ბერძენი ავტორის გადმოცემით, იბერიელებსაც ჰქონდათ) მიიჩნევს იმის დასტურად, რომ იბერიაში მძიმე კავალერია უნდა არსებულიყო. ამასთანავე, პლუტარქეს მიერ ლუკულუსისა და ტიგრან II-ს ბრძოლაში დასახელებულ იბერიელ შუბოსნებსაც თვლის მხედრებად და მიიჩნევს, რომ ისინიც კატაფრაქტები უნდა ყოფილიყვნენ. ამის მიზეზად მოჰყავს „მარდთა" მოისარი ცხენოსანი ჯარი, რომელთა გვერდით იდგნენ იბერები, ყველაზე „ბრძოლისჟინიანები" ტიგრანის არმიაში; რადგან მარდები მსუბუქი მხედრები იყვნენ და ეს დაზუსტებულია, იბერებს, რომლებიც შუბოსნებად არიან დასახელებულები, მძიმე კავალერიად მიიჩნევს.(37) სტრაბონის ზემოთ დასახელებული ცნობის მიხედვით არც გ. გამყრელიძე გამორიცხავს I-II საუკუნეებში ქართლსა და ალბანეთში კატაფრაქტების გამოყენებას.(38)

ნიკა ხოფერია - ვახტანგ გორგასლის ეპოქის სამხედრო ისტორიის საკითხები (ნაწილი I)


ნაშრომი დაიბეჭდა „საისტორიო კრებულის" III ტომში (თბილისი, 2013)
ვახტანგ გორგასალი გვიანანტიკური ხანის იბერიის უკანასკნელი ძლიერი მონარქია. როგორც აკად. მარიამ ლორთქიფანიძე აღნიშნავს: „V ს. მეორე ნახევრის ქართლის ისტორიაში უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ ფიგურას წარმოადგენს დიდი სახელმწიფო მოღვაწე მეფე ვახტანგ I. ამ პერიოდის ქართლის ისტორიის ძირითადი მოვლენები ვახტანგ გორგასალის სახელთანაა დაკავშირებული და ამდენად ამ ეპოქას შეიძლება ეწოდოს ვახტანგ გორგასლის ეპოქა".(1)
ქართულ ისტორიოგრაფიაში არაერთი ნაშრომი მიეძღვნა ვახტანგის მოღვაწეობის სხვადასხვა მხარეს.(2) ამჯერად ჩვენთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ვახტანგ გორგასალის ეპოქის სამხედრო ასპექტები, რომლებიც შედარებით ნაკლებადაა შესწავლილი. ვახტანგის მეფობის სამხედრო-პოლიტიკური ასპექტების შესასწავლად რამდენიმე წყარო შეგვიძლია გამოვიყენოთ.

History Channel - Vikings - ვიკინგები (TV-series)


ბოლო ათწლეულის განმავლობაში სკანდინავიური კულტურა განსაკუთრებით პოპულარული გახდა და სწრაფად მოიცვა ხელოვნების სხვადასხვა, დღეისთვის აქტუალური მიმართულებები, რომელშიც რათქმაუნდა იგულისხმება მუსიკა (განსაკუთრებით როკ-მუსიკა - Amon amarth, Manowar, Sabaton, Turisas და სხვ.), ლიტერატურა (ისტორიული და ფენტეზი ჟანრი - ბერნარდ კორნუელის `საქსონური ამბების" სერია, რობერტ ლოუს, გილეს კრისტიანის, ჯადსონ რობერტსის, ვიოლეტა რანდის წიგნები) და კინემატოგრაფია (მეცამეტე მეომარი, ვალჰალას აღზევება...). ასევე კომპიუტერული თამაშებიც (War of the Vikings, Viking: Battle for Asgard, The Elder Scrolls სერიები, განსაკუთრებით Skyrim და ა.შ.) რომელთა სცენარი ხშირადაა დაფუძნებული სკანდინავიურ მითოლოგიაზე ან გამოყენებულია შუა საუკუნეების ჩრდილოევროპული კულტურისთვის დამახასიათებელი დეტალები. 

წმინდა ელენეს კუნძულის ტყვის გამონათქვამები

ნაპოლეონ ბონაპარტის ზოგიერთი გამონათქვამი, რომლებიც წმინდა ელენეს კუნძულზე იმპერატორის ტყვეობის დროს შეადგინა და გამოაქვეყნა ფრანგმა კარტოგრაფმა, ბონაპარტის ერთგულმა ემანუელ ოგიუსტენ ლას კაზმა. იგი გადასახლებისას თან ახლდა ნაპოლეონს და წმინდა ელენეს კუნძული მისი სიკვდილის შემდეგ დატოვა (MAXIMES ET PENSEES DU PRISONNIER DE SAINTE — HELENE MANUSCRIT TROUVE DANS LES PAPIERS DE LAS CASAS, Paris Chez L'Huillier, Libraire, rue Serpente, N 16, 1820).

ბელვუარის ციხესიმაგრე


ჯვაროსანთა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ციხე-სიმაგრე, რომელმაც დღევანდელ დღემდე მოაღწია. ის წარმოადგენდა იერუსალიმის სამეფოს მთავარ დასაყრდენს, ხოლო
მუსლიმები მას იმდენად სახიფათოდ თვლიდნენ, რომ გადაწყვიტეს სიმაგრე მთლიანად გაენადგურებინათ, ოღონდ ის ჰოსპიტალერთა ხელში არ ჩავარდნილიყო, თუმცა მათ ვერ მოახერხეს ამ გეგმის ბოლომდე განხორციელება, ამიტომ დიდებული შუა საუკუნოვანი ციხესიმაგრე კვლავაც დგას ისრაელში და მნახველებს შეუძლიათ მისი ხილვა. თავდაპირველად ეს სიმაგრე ფრანგი ფეოდალის, ველოს საკუთრება იყო, მან კი ჰოსპიტალერებს მიყიდა 1168 წელს. ორდენის რაინდებმა კარგად შეაფასეს ციხესიმაგრის სტრატეგიული მდებარეობა და აქ ახალი, უმძლავრესი სიმაგრე აღმართეს.

ისლამის დაბადება - ბადრის ბრძოლა (624 წ. 13 მარტი)


უდაბნოს დიუნებს პატარა ქარავანი მიიკვლევდა. მზე აცხუნებდა აქლემებზე ამხედრებულ არაბ ვაჭრებს და მოსვენებას უკარგავდა მათ შეიარაღებულ მონებს, რომელთაც მუზარადები მოეხსნათ და თეთრი ჩალმები მოეხვიათ. როგორც ჩანდა, ქარავანი მექისკენ მიიწევდა, იმ დროის არაბული სამყაროს ყველაზე დიდი და მდიდარი ქალაქისკენ. როგორც იქნა ქალაქის კედლები ამოიწვერა ჰორიზონტზე და ვაჭრებმა და მათმა მსახურებმა აქლემები გააჭენეს. მექის კარიბჭესთან უამრავი შეიარაღებული ხალხი შეკრებილიყო, აქვე ჰყავდათ საომრად შეკაზმული ცხენები. ოთხი მხედარი წინ უძღოდა მექელთა ამ მასას. ისინი გამორჩეულად მდიდრულად იყვნენ ჩაცმულ-აღჭურვილნი. მათ შუბოსანი მსახურები მოჰყვებოდნენ. ერთიანად შეიარაღებულ მექელთა რიცხვი ალბათ ათასამდე აღწევდა. ვაჭრები კარიბჭესთან ჩამოდგნენ და დაიწყეს გარკვევა, თუ ვის წინააღმდეგ მიიწევდა ეს ლაშქარი. მეომართა საუბრიდან ნათელი გახდა, რომ მექელები ვინმე მუჰამედის მომხრეების გასანადგურებლად მიდიოდნენ. – ის თვითმარქვია წინასწარმეტყველია, საუბრობს ღმერთ ალაჰზე და მის თაყვანისცემას მოითხოვს – მოკლედ განუმარტა ქარავნის უფროსს დაბალმა, ჭაღარა მხედარმა - ჩვენ მას შევაჩერებთ. 

ტურის (პუატიეს) ბრძოლა, 732 წ.


ბრძოლა ტურთან შუა საუკუნეების ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფრაგმენტია. ეს შეტაკება საინტერესოა როგორც სამხედრო, ასევე პოლიტიკური თვალსაზრისით. ეს იყო ორი განსხვავებული კულტურისა და ტრადიციების, რელიგიის,  მრწამსის, კანონებისა და სამხედრო სისტემის შეჯახება. ევროპაში დომინირებას იწყებდნენ ფრანკები, ხოლო აზიასა და აფრიკაში ფეხს იკიდებდა ახალი, უზარმაზარი ისლამური იმპერია - ომაიანთა სახალიფო, რომელიც ევროპასაც მისწვდა, დალაშქრა ბიზანტია მცირე აზიაში, დაიპყრო პირენეის ნახევარკუნძული(შემდგომში კუნძული სიცილია და იტალიის სამხრეთ ნაწილი) და ამზადებდა მომავალ ლაშქრობებს უფრო ჩრდილოეთით. ორ ქალაქს ტურსა და პუტიეს მახლობლად მომხდარი ბრძოლა აბდ ალ რაჰმანისა და კარლოს მარტელის არმიებს შორის ერთ-ერთი გადამწყვეტი ფაქტორი გახდა იმისა, რომ არაბული ლაშქრობები ისლამის გავრცელებისთვის თითქმის შეწყდა საფრანგეთსა და დასავლეთ ევროპის დიდ ნაწილზე. ჰიუ კენედი აღნიშნავს: "ბრძოლა პუატიესთან 732 წელს, ისევე როგორც ტალასთან (ტალასის ბრძოლა - აბასიდების სახალიფოსა და ტანგის (ჩინეთის) იმპერიის ჯარებს შორის მომხდარი ბრძოლა 751 წელს, რომელიც არაბთა გამარჯვებით დასრულდა), მკრთალადაა ასახული იმ დროის არაბულ წყაროებში. პუატიეს არაბთა მარცხით დასრულდა, ტალასი კი გამარჯვებით, მაგრამ ორივე ბრძოლამ საზღვარი დაუდო არაბთა ექსპანსიას ამ მიმართულებებით".(Кеннеди, Хью. Великие арабские завоевания. Mосква: АСТ, 2009. 363) კარლოს მარტელის გამარჯვებამ პუატიესთან 732 წელს, არაბები აიძულა პირენეებამდე დაეხიათ.(Keegan, John, A history of warfare. New York: Alfred A. Knopf: Distributed by Random House, Inc., 1993. 284)  გამარჯვება ტურთან ასევე მნიშვნელოვანი გახდა ფრანკთა იმპერიის აღზევებისთვის. "ფრანკთა ძალაუფლების დამყარებამ დასავლეთ ევროპაში, შეცვალა კონტინენტის ბედი, გამარჯვებამ ტურთან კი განამტკიცა ფრანკების, როგორც დომინანტი ხალხის მდგომარეობა ევროპაში, მათ დაარსეს დინასტია, რომელმაც შვა შარლემანი".(Davis, Paul K, 100 decisive battles : from ancient times to the present. New York: Oxford University Press, 2001. 103).

ჯვაროსნები იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის აღაპებში, ნაწილი II


21. ქ. ღ-ო, დაიცვენ და შეუნდვენ ძმათა ჩ-ნთა იაკობ და ალბერდ გლიამ. ვიდო - ამ აღაპში მოხსენიებული პიროვნებების - იაკობის, ალბერტის, გიიომისა და გვიდოს გამოვლენა ტამპლიერთა რიგებში არ მოხერხდა, მაგრამ დადგინდა ოთხივე შესაბამისი სახელის ჰოსპიტალერი, რომლებიც ჩვენთვის საინტერესო დროის მონაკვეთში მოღვაწეობდნენ წმინდა მიწაზე და სავარაუდოდ მოხსენებულებიც არიან. იაკობ ჰოსპიტალერი 1178-86 წლის საბუთებში ჩანს, ალბერტი ანტიოქიის ჰოსპიტალერთა კომანდორი იყო 1191 წელს, გვიდო ჰოსპიტალიერი 1183 წლის დოკუმენტშია მოხსენებული. გიიომის ადგილზე რამდენიმე კანდიდატურაა - გიიომ დ'ასირი, გიიომ ჰოსპიტალერი ან გიიომ ბორელი, ჰოსპიტალერთა მარშალი 1193 წელს. ოთხივე ჰოსპიტალერს შეეძლო 1180-იან წლებში, იერუსალიმის სალადინის მიერ აღებამდე მოენახულებინა ჯვრის მონასტერი. 

ჯვაროსნები იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის აღაპებში, ნაწილი I


დაახლოებით ორი წლის წინ სამხედრო ისტორიის ბლოგზე გამოვაქვეყნე ჩემი სტატია ტამპლიერთა ორდენისა და საქართველოს ურთიერთობაზე (ტამპლიერები და საქართველო: რეალობა და მითი), რომელშიც შევიტანე ზოგიერთი ის ცნობა, რომელიც მაშინ  შევაგროვე. მას შემდეგ ბევრ ახალ ნარკვევს გავეცანი ტამპლიერთა შესახებ, მათ შორის ქართველი ავტორებისას. მე არ ვგეგმავ ზემოთ დასახელებული სტატიის მნიშვნელოვნად გაფართოებას და მხოლოდ ერთ, ყველაზე მნიშვნელოვან ისტორიულ წყაროზე - იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის აღაპებზე (შედგენილი 1155-1187 წლებს შორის) და მასში დასახელებულ ჯვაროსნებზე გავამახვილებ ყურადღებას, რომლის ტექსტი სტატიაშიც მქონდა მოყვანილი.

ეგვიპტის სამეფო

ეგვიპტის სამეფო - მსოფლიოს ერთ-ერთი უძველესი სახელმწიფო, დიდი აღმოსავლური ცივილიზაციის კერა.  ეგვიპტური ცივილიზაციის ბუნებრივი საზღვრები იყო სამხრეთიდან ეთიოპია, დასავლეთიდან ლიბია, აღმოსავლეთიდან სინას ნახევარკუნძული,  ჩრდილოეთიდან კი ნილოსის დელტა და ხმელთაშუა ზღვა. ეგვიპტის მასაზრდოებელ ძალას უზარმაზარი მდინარე, ნილოსი წარმოადგენდა,  რომლის სანაპიროებზეც ეგვიპტელებს დიდძალი მოსავალი მოჰყავდათ.  ნილოსი იყო მათთვის სასიცოცხლო ძალა, ამიტომ ეგვიპტეს “ნილოსის საჩუქარი”ეწოდა.  

ძველი მესოპოტამიის ისტორიის საფუძვლები


მესოპოტამია და მისი მოსახლე ხალხები: მესოპოტამია - მიწა ორ მდინარეს შორის - წარმოადგენს კლასიკურ სახელწოდებას იმ მიწებისა, რომლებიც ტიგროსსა და ევფრატს შორის მდებარეობენ; განსაკუთრებით კი უძველესი ასურეთისა და ბაბილონისა. მისი დიდი ნაწილი შედის დღევანდელ ერაყში, მცირე ნაწილები კი აღმოსავლეთ სირიაში, თურქეთსა და ირანში, თუმცა თანამედროვე ერაყი ზოგიერთ იმ მხარესაც მოიცავს, რომელიც მესოპოტამიის მიღმა მდებარეობს.  მესოპოტამიის დასახლება ჯერ კიდევ უძველესი დროიდან დაიწყო და ნეოლითის პერიოდში კიდევ უფრო დაჩქარდა. თავდაპირველად ბუნებრივი და კლიმატური პირობებით უფრო კომფორტული ჩრდილოეთ მესოპოტამია დასახლდა. ეს უძველესი არქეოლოგიური კულტურები - ხასუნის, ხალაფის და სხვ. - ჯერ კიდევ არცერთი ეთნიკური ჯგუფისთვის არ არიან მიკუთვნებულები.  უფრო მოგვიანებით ჩნდება დასახლებები სამხრეთ მესოპოტამიაშიც. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ელ-უბეიდეს არქეოლოგიური კულტურა, რომელიც V ათასწლეულის ბოლო მესამედსა და IV ათასწლეულის პირველ ნახევარს მიეკუთვნება.

„კავშირი შროშანსა და ნახევარმთვარეს შორის" - ფრანკო-ოსმალური ალიანსი (XVI-XVIII სს.)


ფრანკო-ოსმალური ალიანსი 1528 წლიდან შეკრეს ოსმალეთის სულთანმა სულეიმან I ბრწყინვალემ  და საფრანგეთის მეფე ფრანსუა I-მა და მან XIX საუკუნემდე იარსება. ალიანსის მთავარ მიზანს კი წარმოადგენდა საერთო მოწინააღმდეგის, კარლოს V ჰაბსბურგის სახელმწიფოს დასუსტება და შევიწროება. იმ კარლ V-სა, რომელსაც თავი ერთიანი კათოლიკური იმპერიის მონარქად, საყოველთაო მბრძანებლად და ჭეშმარიტ კათოლიკეთა მამად წარმოედგინა.  ეს ორივე მხარის საერთო ინტერესი იყო და სწორედ ამიტომაც გამოდგა ეს კავშირი ასეთი მყარი.

ნაპოლეონი ეგვიპტეში


 ნაპოლეონის ლაშქრობა ეგვიპტეში იყო ერთ-ერთი ყველაზე ეგზოტიკური ლაშქრობა საფრანგეთის ახალ ისტორიაში. საფრანგეთის სავაჭრო ბურჟუაზიას ბურბონების მეფობის დროიდან, კარგი ურთიერთობა ჰქონდა ლევანტის ქვეყნებთან (სირია, ეგვიპტე, პალესტინა), რაც ხელსაყრელი იყო საფრანგეთის ვაჭრობისა და მრეწველობისათვის. ლევანტი ითვლებოდა”ბრწყინვალე პორტას”ანუ ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში. მაგრამ სულთნის გავლენა ძალიან იყო შესუსტებული ეგვიპტეში, სადაც ქვეყნის ფაქტიური გამგებლები მამლუქი ბეგები იყვნენ. 

რუსი ჰანიბალი - ალექსანდრე სუვოროვი

იტალიის თავადი, საღვთო რომის იმპერიის და რიმნიკის გრაფი, რუსეთის არმიის გენერალსიმუსი და ავსტრიის არმიის გენერალ-ფელდმარშალი

(1730 - 1800)

(სუვოროვის მოღვაწეობა და მისი კამპანიები)

ალექსანდრე ვასილის-ძე სუვოროვი დაიბადა მოსკოველი დიდებულის ოჯახში. მამამისი ვასილი ივანეს ძე სუვოროვი გენერალ-ანშეფი გახლდათ. ალექსანდრე სუვოროვი იზრდებოდა ისე, როგორც იმ პერიოდის დიდებულის ვაჟი. ვასილი სუვოროვის სახლში მშვენიერი საოჯახო ბიბლიოთეკა იყო და მომავალი ფელდმარშალი იქ თავისთვის ბევრ საინტერესო წიგნს პოულობდა: პლუტარქეს, კორნელიუს ნეპოტს, ჰომეროსს, იულიუს კეისარს. მან შეისწავლა ეს შესანიშნავი წიგნები, რომლებიც მას მომავალში ძალიან გამოადგა. განსაკუთრებით ყმაწვილზე ჰანიბალმა იმოქმედა და სუვოროვს ძალიან მოეწონა სარდალი, რომელმაც ლამის მუხლებზე დასცა მთელი რომის იმპერია.

ქვეითი ჯარი საფრანგეთის რევოლუციისა და ნაპოლეონის ომებში


 ქვეითი ჯარისკაცები ნაპოლეონის იმპერიის არმიის უდიდეს ნაწილს შეადგენდნენ, ისევე როგორც ავსტრიის, პრუსიის და რუსეთის არმიებში.
 ცეცხლსასროლი იარაღის განვითარებამ XV-XVI საუკუნეში, სრულიად შეცვალა ბრძოლის სახე. ახლა უპირატესობა ქვეითებს მიენიჭა, რომლებიც ცეცხლსასროლი იარაღით იყვნენ შეიარაღებულნი. ამან ბრძოლის ველიდან ნელ-ნელა გააძევა მძიმე აბჯრით შემოსილი ცხენოსანი რაინდები, რადგან თოფის ტყვია თავისუფლად ატანდა აბჯარში.
თავდაპირველად თოფები ძალიან მოუხერხებელი და არასაიმედო იყო. ამის გამო ევროპულ არმიებში გამოიყენებოდა შუბოსანთა დანაყოფები და საშუალოდ აღჭურვილი ცხენოსნები. თოფოსნების მნიშვნელობა გაიზარდა რაც მას შემდეგ, რაც ცეცხლასაროლმა იარაღმა პროგრესი განიცადა. ამან თან მოიტანა ბრძოლის ახალი ტაქტიკა რომლის შესახებაც შემდეგში ამბობდნენ რომ ომი რაღაც საშუალო იყო დუელსა და ჭადრაკის თამაშს შორის.

"აიკის" ცნობილი გამონათქვამები


დუაიტ ეიზენჰაუერი(მეტსახელად "აიკი" - IKE) შშ-ს 34-ე პრეზიდენტი და ხუთვარსკვლავიანი გენერალი, NATO-ს გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების სარდალი. ეიზენჰაუერი მონაწილეობდა და წარმატებით იბრძოდა მეორე მსოფლიო ომში. მისი ცნობილი გამონათქვამებია: