ნიკა ხოფერია - გვიანანტიკური საქართველოს სამხედრო ისტორია, წიგნი I

გვიანანტიკური ეპოქა (III-VI სს.), რომელსაც ეს წიგნი ეხება, ევროპის ფორმირების, ბნელი ხანის, ხალხთა დიდი გადასახლებისა და ბარბაროსთა შემოსევების სახელითაც არის ცნობილი. დასავლეთ რომის იმპერია დაეცა და მის ტერიტორიაზე გამოჩნდნენ სკანდინავიელი, ბალტიელი და შორეული აღმოსავლეთის სტეპების ხალხები. აღმოსავლეთ რომის იმპერია, ბიზანტია კვლავ პირველობდა ევროპულ სივრცეში, აღმოსავლეთში კი მას სასანური ირანი უწევდა მეტოქეობას. მათი დაპირისპირების ერთ-ერთი საკვანძო, გარდამტეხი წერტილი კავკასია იყო. ამ ორი მძლავრი იმპერიის ინტერესებში მოექცა იბერიისა და ლაზიკის სამეფოები, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში იბრძოდნენ თავისუფლებისთვის. ამ პერიოდის გამორჩეული მოღვაწე იყო იბერიის მეფე ვახტანგ გორგასალი, რომლის ხანგრძლივი მეფობის ხანა განსაკუთრებით საინტერესოა სამხედრო ისტორიის თვალსაზრისით. ნაშრომში ქართული და უცხოური ისტორიული წყაროებისა და არქეოლოგიური მასალის მიხედვით, ვრცლად არის მიმოხილული გვიანანტიკური სამხედრო საქმის თავისებურებები ქართულ სამეფოებსა და მათ მეზობელ ქვეყნებში, ასევე ანტიკური ხანის კავკასიის ისტორიის ზოგიერთი დეტალი. 
იმედი მაქვს ზოგიერთ შემთხვევაში მოვლენათა განსხვავებული ინტერპრეტაცია და განსხვავებული მოსაზრებები საინტერესო დისკუსიებს წარმოშობს და გარკვეულ წვლილს შეიტანს გვიანანტიკური საქართველოს ისტორიის ახლებური გააზრებისა და ამ ეპოქის თავისებურებების მაქსიმალურად წარმოჩინებისათვის.
წიგნი მალე იქნება გაყიდვაში და პრეზენტაციაც შედგება.


ნადირობა ლომზე: რიჩარდ ლომგულის ტყვეობა და გათავისუფლება


ინგლისის მეფე რიჩარდ პლანტაგენეტი, რომელსაც ჯერ კიდევ თავის დროშივე „ლომგული" უწოდეს, შუა საუკუნეების ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი გმირი და ინგლისის ისტორიის გამორჩეული ფიგურაა, მაგრამ მას ქვეყნისათვის სიმდიდრე და კეთილდღეობა არ მოუტანია, არც დიდი მშენებლობები წამოუწყია და სიმართლე რომ ვთქვათ, არც მნიშვნელოვანი ტერიტორიული შენაძენი ჰქონია, ის კი არა, ინგლისურად არც კი საუბრობდა და თავისი მეფობის უმეტესი ნაწილი ინგლისს გარეთ ჰქონდა გატარებული. მაგრამ რიჩარდი იყო თავისი დროის ფეოდალური იდეოლოგიის ჭეშმარიტი წარმომადგენელი, რაინდი-ჯვაროსანი, ამაყი და პატივმოყვარე მეომარი, საკმაოდ გამჭრიახი მხედართმთავარიც, რომელსაც შუა საუკუნეების მრავალი ლეგენდა უკავშირდება. დამსახურებული იყო ის დიდება, რომელიც მის სახელს ახლავს თუ არა, დღეს ისტორიკოსთა მსჯელობის საგანია.

რაინდული ტურნირები აღმოსავლეთში: ბიზანტია და ჯვაროსნული სამეფო-სამთავროები (XII-XV სს.)


რაინდული ტურნირები შუა საუკუნეების დასავლეთ ევროპული არისტოკრატიის ცხოვრების ნაწილი და ზოგადად ამ პერიოდის ერთ-ერთი სიმბოლოა. მისი ისტორია XI-XII საუკუნეთა მიჯნაზე იწყება (1), თუმცა მანამდეც არსებობდა მსგავსი საბრძოლო-საცხენოსნო თამაშები, რომელიც მაღალი წოდების მეომართათვის არა მხოლოდ ინდივიდუალური წვრთნისა და ბრძოლაში დახელოვნებით თავის გამოჩენის, არამედ რაზმებად ტაქტიკური მოქმედების პრაქტიკაც იყო. „ევროპელი ლორდები თავიანთი შთამომავლობისა თუ წინაპრების მსგავსად, რომლებიც ფაქტობრივად გაუნათლებლები იყვნენ, ფიზიკურ ვარჯიშსა და საბრძოლო წვრთნაში იყვნენ გამობრძმედილები, ცხენოსნობაში, ნადირობასა და ასპარეზობაში (ორთაბრძოლები, ტურნირები).(2)" ეს იყო მათთვის თავშექცევის საუკეთესო საშუალებაც. 

Hnefatafl (მეფის მაგიდა) - ვიკინგების სტრატეგიული სამაგიდო თამაში

ჰნეფატაფლი (Hnefatafl - „მეფის მაგიდა") და მისი სხვადასხვა ვარიაციები ადრეულ შუა საუკუნეებში ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ სამაგიდო თამაშად ითვლებოდა ჩრდილო-დასავლეთ ევროპაში. თამაში გავრცელებული იყო ყველა იმ ადგილზე, სადაც ვიკინგებმა ილაშქრეს - ირლანდია, ბრიტანეთი, ისლანდია და ა.შ. ზოგადად, ჰნეფატაფლი ვიკინგთა ეპოქის (VII-X სს.) ერთ-ერთ დამახასიათებელ ნიშნად ითვლება. ტაფლის ტიპის თამაშების რამდენიმე სახეობა არსებობს (Brandub, Ard Ri, Tablut, Tawlbwrdd, Hnefatafl, Alea evangelii), მისი მსგავსი თამაშები არსებობდა ანტიკურ ხანაშიც, შესაძლოა ძვ.წ. IV საუკუნეზე ადრეც კი. ჭადრაკმა მისი ჩანაცვლება მხოლოდ XII საუკუნის შემდეგ შეძლო, თუმცა ჰნეფატაფლს მას შემდეგაც თამაშობდნენ.

კეისარი - კომენტარები გალიის ომის შესახებ


გაიუს იულიუს კეისრის ცნობილი თხზულების („კომენტარები გალიის ომის შესახებ" - Comentarii de Bello Gallico) პირველი ორი წიგნის სამეცნიერო თარგმანი (ლათინური ენიდან) მზადაა. 

კეისრის „კომენტარები გალიის ომის შესახებ" მოიცავს როგორც გალიის დაპყრობას ძვ.წ. 58-50 წლებში, ასევე კამპანიას ბრიტანეთსა და გერმანიაში და მნიშვნელოვან ცნობებს გვაწვდის იმ დროისათვის რომაული სამყაროსათვის ნაკლებად ნაცნობი ამ ორი მხარის შესახებ. პირველ ორ წიგნში, რომელიც ჩვენ გამოცემაშია შესული, განხილულია სამი მასშტაბური მოვლენა - ჰელვეტების გადასახლება და რომთან დაპირისპირება, ბრძოლა სვებების მეფე არიოვისტუსთან და ომი ბელგებთან. მიუხედავად იმისა, რომ ადრიან გოლსვორთი, კეისრის ბიოგრაფიისა და რომის ისტორიის ცნობილი მკვლევარი აღნიშნავს, რომ კეისრის თხზულება წარმოადგენს ელეგანტურად მარტივ და გრამატიკულად გამართულ პროზას, მისი თარგმანი საკმაოდ დიდ ძალისხმევას მოითხოვს, რასაც, ვფიქრობ მთარგმნელმა (თედი ყარალაშვილი) კარგად გაართვა თავი. წიგნს თან ახლავს შესავალი (ავტორი ნიკა ხოფერია), სადაც მიმოხილულია ისტორიოგრაფია, ნაშრომის მნიშვნელობა და თარგმანის თავისებურებები. ტექსტი შევსებულია სამეცნიერო კომენტარებით. დაკაბადონებასა და გამოსაცემად მომზადებაში დახმარებისათვის მადლობას ვუხდით გივი ბერძენიშვილს. 

ერთიანობაში, კეისრის „კომენტარები გალიის ომის შესახებ" და ასევე მისივე „სამოქალაქო ომის კომენტარები" ძალიან ვრცელია, ბევრ მუშაობას მოითხოვს. იგეგმება დანარჩენი წიგნების მომზადებაც კლასიკური ფილოლოგიის სტუდენტებთან და მეცნიერ-თანამშრომლებთან ერთად და იმედი მაქვს, ახლო მომავალში, ქართულ ენაზე სრულად ვიხილავთ ანტიკური ხანის ლიტერატურის ამ ერთ-ერთ ყველაზე შესანიშნავ თხზულებას.

ტექნიკური დეტალების შესახებ გეტყვით, რომ წიგნი წარმოადგენს სამეცნიერო გამოცემას, არის მცირეტირაჟიანი  (მაღაზიებში არ გაიყიდება ნაბეჭდი ვერსია) და შეიძლება ყველა დაინტერესებულმა პირმა ვერ მიიღოს ნაბეჭდი ვერსია. მას გადავცემთ ეროვნული ბიბლიოთეკის ელექტრონული წიგნების ფონდ „ივერიელსაც", გადმოწერა შეგიძლიათ აქედანაც:


                                      გადმოწერა



შეიარაღების წონა ანტიკურ ხანასა და შუა საუკუნეებში


ანტიკური ხანისა და შუა საუკუნეების შესახებ უამრავი არასწორი წარმოდგენა არსებობს, რომელთაც გარკვეულ პერიოდში დაიმკვიდრეს ადგილი და მათი ამოშლა ხალხის მეხსიერებიდან რთულია. ერთ-ერთი ასეთი მითი უკავშირდება ამ პერიოდის აბჯარ-საჭურვლის ზომა-წონას. ხშირად აღნიშნავენ თითქოს აბჯარი რამდენიმე ათეულ კილოგრამს იწონიდა, ძველად ხალხი ბევრად ღონიერი იყო და შეეძლო მისი ტარება ან უძრავად იჯდა ამ აბჯარში და ბრძოლისას ფაქტობრივად ვერ მოძრაობდა, ცხენიდან ჩამოვარდნილი ვეღარ დგებოდა და ა.შ. ასევე საუბრობენ 15-20 კილოგრამიან და უფრო მეტი წონის მქონე ხელჩართული ბრძოლის იარაღზე - მოკლე თუ ორსახელურიან მახვილებზე, ჩუგლუგებზე, ცულებზე. ბევრგან შეიძლება წააწყდეთ ცნობას 40 კილოგრამზე მძიმე სპარტული ფარებისა და აღჭურვილობის სხვა დეტალების შესახებ. უმეტესობა ამ ცნობებისა რეალობასთან ახლოსაც კი არაა, ზღაპარზე უფრო არარეალურია და მათი ჩამოყალიბებისას არაა გათვალისწინებული არც სამხედრო საქმის ძველი ტრაქტატები, არქეოლოგიური ნიმუშები და მათი კვლევები,

ქართველები ნაპოლეონის ომებში (1803-1815)


ომებში, რომელიც საფრანგეთ-ინგლისის დაპირისპირებით დაიწყო 1803 წელს და 1815 წლამდე, იმპერატორ ნაპოლეონ ბონაპარტის საბოლოო გადადგომამდე გაგრძელდა, მრავალი ეროვნების ადამიანი მონაწილეობდა. ევროპის მასშტაბებში დაწყებული ეს სამხედრო დაპირისპირება გავრცელდა ამერიკასა და აზიაშიც, მოიცვა მთელი მსოფლიო. ჯონ ჰოლანდ როუზი აღნიშნავდა, რომ „ნაპოლეონის ისტორია თორმეტი მნიშვნელოვანი წლის განმავლობაში კაცობრიობის ისტორიად იქცა".(1) რაც არ უნდა იყოს ნაპოლეონის ომების მიზეზები, მისი ჩავლის შემდეგ ჩვენ მივიღეთ ძალიან განსხვავებული ევროპა და ძალიან განსხვავებული მსოფლიო.(2) ნაპოლეონის მხარეს და მის წინააღმდეგ არა მხოლოდ ფრანგები, ინგლისელები, ავსტრიელები, გერმანელები, შვეიცარიელები, იტალიელები, პორტუგალიელები, ესპანელები, შვედები თუ პოლონელები იყვნენ, არამედ ცალკეულ შემთხვევებში შორეული ქვეყნების, ევროპულ იმპერიათაგან დაპყრობილი თუ თავისუფალი ხალხების წარმომადგენლები. მათ შორის კი - ქართველებიც. ნაპოლეონის ომებს ქართველი მონაწილეები ორივე მხარეს ჰყავს, როგორც ფრანგების, ისე მოწინააღმდეგეების, კერძოდ კი რუსეთის იმპერიის. ჩვენ სტატიაში ცალ-ცალკე მიმოვიხილავთ ორივე მხარეს.

სიგურდის საგა: ნორვეგიელთა ჯვაროსნული ომი


„ჭაბუკი მეფე კეთილი და მოსამართლე, და ხალხი მისი ერთგული:
მამაცნი არიან თანახმა ერთხმად, გაცურონ შორეულ მიწაზე ერთად,
შორეულ წმინდა მიწაზე, მეომრები აღსავსე რწმენით, 
ბრწყინვალენი და მხიარულნი, გაცურავენ სამოცი გრძელი გემით."
---------------
სნორი სტურლუსონი, საგა სიგურდ ჯვაროსნისა და მისი ძმების ეისტეინისა და ოლაფისა (XII-XIII სს.)

ჯვაროსნული ლაშქრობების პირველ ეტაპზე, კერძოდ კი 1096-1100 წლებს შორის პერიოდში, ევროპელებმა ფეხი მოიკიდეს სირია-პალესტინაში და შექმნეს ჯვაროსნული სახელმწიფოები სელჯუკთა სასულთნოში შემავალი საამიროებისა და ფატიმიანთა სახალიფოს მეზობლად, მაგრამ მალე ისინი მნიშვნელოვან პრობლემებს გადააწყდნენ - ახალი თავდაცვითი თუ შეტევითი ომები უფრო მრავალრიცხოვან სამხედრო ძალებს მოითხოვდა. ამ პერიოდში ევროპიდან ჯვაროსნების რამდენიმე ნაკადი ჩავიდა, რამაც გარკვეული დროით გაახანგრძლივა ჯვაროსანთა ექსპანსია ახლო აღმოსავლეთში და იერუსალიმის სამეფოსა და ანტიოქიის სამთავროს საშუალება მისცა დაეკავებინათ ის ქალაქები და ციხესიმაგრეები, რომელთა საშუალებით შეიძლებოდა როგორც ძლიერი თავდაცვითი სისტემის შექმნა შემდგომში მუსლიმთა შემოტევების მოსაგერიებლად, ისე საკომუნიკაციო ქსელისა და ზღვიდან ცოცხალი ძალით მომარაგების უზრუნველყოფა. ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეულად საინტერესო მოვლენა I და II ჯვაროსნულ ომებს შორის პერიოდში არის ნორვეგიის მეფის სიგურდის ჯვაროსნული ლაშქრობა, რომელიც ერთიანობაში წარმოადგენს ეპიკურ საგას, თუ როგორ დაძლიეს სკანდინავიელებმა უზარმაზარი მანძილი ნორვეგიიდან ლევანტამდე (ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ სანაპირო), იბრძოლეს ჯვაროსნების მხარდამხარ და შემდგომ უკან დაბრუნდნენ საზღვაო და სახმელეთო გზებით შორეულ სამშობლოში. 

ადამიანის მსხვერპლად შეწირვის წესი ანტიკურ და შუა საუკუნეების ევროპულ წარმართულ კულტებში


უძველესი დროიდან მსხვერპლშეწირვის რიტუალი მიღებული იყო თითქმის ყველა წარმართულ კულტში როგორც ევროპის, ისე აზიის, ავსტრალიის, ამერიკისა თუ აფრიკის ხალხთა შორის. მსხვერპლშეწირვა გარკვეულწილად შემორჩენილია ისეთ მსოფლიო რელიგიებში, როგორიცაა იუდაიზმი, ქრისტიანობა, ისლამი, თუმცა ადამიანის მსხვერპლშეწირვა ეს თანამედროვეობისათვის უკვე მიუღებელი და დავიწყებული ტრადიციაა, სისხლის სამართლის დანაშაულია და მხოლოდ განვითარების დაბალ საფეხურზე მყოფ და ცივილიზებული, კანონმოქმედი ტერიტორიის მიღმა მცხოვრებ ტომებს შორის გვხვდება, ისიც ცალკეულ შემთხვევებში, მაგრამ იმის თქმა მაინც შეიძლება რომ ეს ტრადიცია ბოლომდე გამქრალი ჯერაც არ არის. ადამიანის მსხვერპლშეწირვა რიტუალურად ხდებოდა, ისე რომ ღმერთებისათვის ეს მისაღები ყოფილიყო. ამ ტრადიციასთან ახლოს დგას გარდაცვლილ ბელადთან ან მეფესთან ერთად მისი მსახურების დახოცვა და ერთად დაკრძალვა, რათა საიქიო ცხოვრებაშიც მას მომსახურებოდნენ, ასევე კანიბალიზმი და ადამიანის თავებზე ნადირობა. 

535-536 წლების დიდი გამყინვარება და მისი ზემოქმედება ისტორიაზე


536 წელი, კონსტანტინოპოლი. იმპერატორ თეოდოსიუსის აგებულ მტკიცე კედლებამდე გადაჭიმული რომაული ქუჩები, სპათარიოსების ბანაკი, ქვის სახლები წითელი კრამიტის სახურავებით, მოკირწყლული გზები, სავაჭრო და სამხედრო ხომალდებით სავსე პორტი. ნახევრად აგებული დიდებული წმინდა სოფიას ტაძრის ეზოში მშენებლები შემოკრებილიყვნენ, ხმამაღლა ყაყანებდნენ და ცისკენ იშვერდნენ ხელს, ზოგიერთი პირჯვარსაც იწერდა. სასახლის მცველებიც ერთმანეთს ეჩურჩულებოდნენ. აფორიაქებული მღვდლები ტაძრებისაკენ გარბოდნენ. უჩვეულო ხმაურზე იმპერატრისა თეოდორა აივანზე გამოვიდა, გაზაფხულის კვალობაზე საოცარი სუსხი იყო, შიშველ მკლავებზე შესცივდა. სუნთქვა ჭირდა თითქოს, ჰაერი დამძიმებულიყო. ღრუბლებიც კი არ ჩანდა ისეთი რუხი ბურუსი გადაჰფენოდა ცას და მზეც ძლივს შესამჩნევადღა ანათებდა მთვარესავით. ამ დღიდან იწყებოდა უბედურებათა წელიწადი, რომელიც დიდ კვალს დაამჩნევდა როგორც ბიზანტიის იმპერიას, ისე მთელ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს.

„ბრძოლა ბრძოლაში" - შატო უგომონის დაცვა, 1815 წ. 18 ივნისი


ბელგიაში, ვატერლოოსთან მდებარე, მემამულის ერთი, ჩვეულებრივი შატო-ფერმა, რომელსაც უგომონი ეწოდება, 1815 წლის 18 ივნისიდან მსოფლიოში ცნობილი ადგილი გახდა. ეს საკმაოდ მოზრდილი ნაგებობა საკვანძო წერტილად იქცა სერ ართურ უელსლის, ჰერცოგ ველინგტონის ინგლისური არმიის ხელში, დაიცვა მისი მარჯვენა ფლანგი და ფრანგებს თავისუფლად მოქმედების საშუალება აღუკვეთა. ორივე მხარე გააფთრებით იბრძოდა უგომონთან, მრავალი დაეცა ტყვიით, ყუმბარითა თუ ხიშტით მოცელილი, მაგრამ დიდი მსხვერპლის მიუხედავად, შეტაკება ვატერლოოს ბრძოლის დასასრულამდე არ შეწყვეტილა. მთელი დღე გრძელდებოდა ფრანგთა თავზეხელაღებული იერიშები, რასაც მოხერხებულ პოზიციებზე განლაგებული მოწინააღმდეგე საპასუხო დარტყმებით პასუხობდა. „არასდროს შეუტევიათ პოზიციისთვის ასე მძვინვარედ და არც არასდროს დაუცავთ ის ასე კარგად" აღნიშნავდა ჰერცოგი ველინგტონი. 

ტენოჩტიტლანის ალყა, 1521 წ. 26 მაისი-13 აგვისტო


ტენოჩტიტლანის აღება კოლონიალური ომების პირველი პერიოდის უმნიშვნელოვანესი მოვლენა იყო და საფუძველი ჩაუყარა ცენტრალურ ამერიკაში ესპანელთა გაბატონებას. ესპანელმა თავზეხელაღებულმა თავგადასავალთა მაძიებლებმა და კონკისტადორებმა შეძლეს დაემხოთ კოლუმბის აღმოჩენილი ახალი სამყაროს – ამერიკის – უძლიერესი იმპერია – აცტეკთა სახელმწიფო. ეს ფაქტი მჭიდროდ უკავშირდება ერნან კორტესის სახელს, რომელმაც მექსიკის კოლონიზაციას დაუდო სათავე.

კონსტანტინოპოლის ალყა, 1453 წ.


კონსტანტინოპოლის დაცემა 1453 წელს, საკვანძო მოვლენად იქცა შუა საუკუნეების ისტორიაში. აღმოსავლეთ ევროპისა და მართლმადიდებლური ქრისტიანობის ყველაზე მყარი ციტადელი ოსმალების ხელში აღმოჩნდა. ამავდროულად დაეცა რომის იმპერიის მემკვიდრეობის უკანასკნელი ძეგლი, დიდი კულტურული და სავაჭრო ცენტრი. შუა საუკუნეების ევროპის ყველაზე ნათელი წერტილი განვითარების თვალსაზრისით. დასავლეთმა ევროპამ თვითონ მისცა საშუალება თურქებს დაენგრიათ აღმოსავლეთის დამცავი კედელი და მალე იწვნია კიდეც თავის თავზე ომები და უბედურება, რაც კონსტანტინოპოლის დაცემის შედეგებს მოჰყვა. ზოგადად ბიზანტიის დედაქალაქის ოსმალების მიერ დაკავება 1453 წელს – მიიჩნევა შუა საუკუნეების დასასრულად მიჩნეული მოვლენებიდან ერთ-ერთ ყველაზე მართებულად და ამისთვის საკმარისი საბუთებიც არსებობს.

გავგამელას ბრძოლა (ძვ.წ. 331 წ.)


პიროვნულ დონეზე ალექსანდრე დიდი წარმოგვიდგება, როგორც ყოველმხრივ სრულყოფილი ადამიანის სახე, რომელმაც მთელი მსოფლიო დაიპყრო, მაგრამ საკუთარი თავი დაკარგა.
ერნესტ ბადიანი

დარიოსს იმ არმიასთან მოუწევს ბრძოლა, რომელსაც ალექსანდრე მეთაურობს.
ალექსანდრე მაკედონელი ისოსის ბრძოლის წინ (ფლავიუს არიანეს მიხედვით)

ძვ.წ. 331 წელს გამართულმა ბრძოლამ გავგამელასთან, საბოლოოდ გადაწყვიტა სპარსეთის უზარმაზარი იმპერიის ბედი და მსოფლიოს მბრძანებლის კვერთხი ალექსანდრე მაკედონელს ჩაუგდო ხელში. აქემენიანთა ირანის დიდება ახალი, ელინისტური იმპერიის ტახტზე მჯდარი გენიალური მთავარსარდლის ჩრდილმა დაფარა. გავგამელასთან ალექსანდრემ გრანიკოსის, ისოსის, ღაზისა და ტიროსის შემდეგ კიდევ ერთხელ დაამტკიცა თავისი მხედართმთავრული შესაძლებლობები. მიუხედავად იმისა, რომ ბრძოლის ველი სპარსეთის მეფემ აირჩია და თავისი ჯარისთვის მომგებიანი პოზიცია დაიკავა, გაშლილი მინდორი, სადაც თავისუფლად იმოქმედებდა სპარსეთის მძლავრი კავალერია. სპილოები და საბრძოლო ეტლები და სადაც შეძლებდა, რომ მაკედონელთათვის ალყა შემოერტყა, ალექსანდრემ გაბედა მის წინააღმდეგ ბრძოლა, განახორციელა მეტად სარისკო, თავზეხელაღებული მანევრი თავისი ცხენოსნებით და გამარჯვება მოიპოვა ძველი მსოფლიოს ისტორიის ერთ-ერთ უდიდეს ბრძოლაში. გავგამელამ საბოლოოდ გაუხსნა მას გზა დაეკავებინა ბაბილონი და მთელი სპარსეთის იმპერია ხელში ჩაეგდო. ამ ბრძოლის შედეგმა ძველი მსოფლიოს ისტორია შეცვალა და მასში ახალ, ელინისტურ ხანას დაუდო საფუძველი, რომელიც სამ საუკუნეზე მეტხანს გაგრძელდა და ევროპისა და აზიის დიდი ნაწილი ბერძნულ კულტურას აზიარა. 

ნაპოლეონის ძირითადი რეფორმები საფრანგეთში კონსულატისა და იმპერიის ხანაში

         
                     დადგება დღე და ისტორია იტყვის, რა იყო საფრანგეთი, როცა მე ავედი ტახტზე და რად იქცა,როცა კანონები დავუწერე ევროპას.(1)  

ნაპოლეონ ბონაპარტი

XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნაზე საფრანგეთი, რომელმაც 1789-1799 წლებში რევოლუციისა და სახელმწიფო გადატრიალებების რთული და დაძაბული პერიოდი განვლო, 1799 წლის 18 ბრიუმერის (9 ნოემბრის) სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად გენერალ ნაპოლეონ ბონაპარტის ძალაუფლების ქვეშ მოექცა. ნაპოლეონი იყო ნიჭიერი მხედართმთავარი, ადმინისტრატორი, პოლიტიკოსი და დიპლომატი, სახელგანთქმული თავისი კამპანიებით იტალიასა და ეგვიპტეში. მან კარგად გამოიყენა თავისი გავლენა სამხედრო წრეებზე და ჯერ საფრანგეთის პირველი კონსული გახდა, 1804 წლიდან კი კონსტიტუციის მიხედვით ფრანგთა იმპერატორად გამოცხადდა.

ბრძოლა ჰატინთან,3-4 ივლისი, 1187 წ.


ჰატინის ბრძოლა 1187 წელს, ტიბერიადის ტბის მახლობლად, გადამწყვეტი გამოდგა იერუსალიმის ჯვაროსნული სამეფოსათვის და აიუბიანების სასულთნოსათვის. ბრძოლის შედეგად ჯვაროსანთა დიდი ქრისტიანული მოძრაობა მეტად დასუსტდა, დაკარგა საუკეთესო პოზიციები პალესტინაში და წმინდა ქალაქის დაცემის შემდეგ ვეღარ გაიმართა წელში. აიუბიანებმა კი უდიდეს წარმატებას მიაღწიეს, შექმნეს უზარმაზარი ისლამური იმპერია, რომელიც ეგვიპტეს, ჩრდილოეთ აფრიკის ნაწილს, პალესტინას, სირიასა და არაბეთის ნახევარკუნძულის დასავლეთ სანაპიროს მოიცავდა. იერუსალიმის აღებით სულთანმა სალადინმა – მსოფლიო ისტორიის ერთ-ერთმა უდიდესმა პოლიტიკურმა და სამხედრო მოღვაწემ – დაასრულა ეგვიპტეში დაწყებული საქმე, რის შემდეგაც მოიგერია მესამე ჯვაროსნული ომიც და მემკვიდრეებს უდიდესი სასულთნო დაუტოვა. ევროპელი მეფეები - მაგალითად ინგლისის მეფე რიჩარდ I ლომგული, საღვთო რომის იმპერატორები ფრიდრიხ I ბარბაროსა და ფრიდრიხ II ჰოფენშტაუფენი, ფრანგი ხელმწიფე ფილიპე II ავგუსტუსი - კიდევ რამდენჯერმე ეცადნენ უწინდელი მდგომარეობის აღდგენას, მაგრამ ხანგრძლივი დროით ვერც იერუსალიმი დაიბრუნეს და წმინდა მიწასაც ნელ-ნელა დასცილდნენ. რომის პაპთა მოწოდებები უკვე უშედეგოდ გაისმოდა ევროპაში ან მხოლოდ მცირე გამოხმაურებას თუ ჰპოვებდა, ევროპაში გამართული სისხლისმღვრელი ომებიც გარკვეულწილად აფერხებდა ახალი, მძლავრი ჯვაროსნული მოძრაობის წამოწყებას, ამიტომ სალადინის წარმატება 1187 წელს ჰატინის ბრძოლაში საკვანძო მომენტი გამოდგა შუა საუკუნეების ისტორიისთვის -  დაუმკვიდრა რა მუსლიმებს ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროები. 

ვატერლოოს განტევების ვაცი: მარშალი ემანუელ გრუში (1766-1847 წწ.)

საფრანგეთის რევოლუციის და ნაპოლეონის ომებმა (1792-1815 წწ.) მხედარმთავართა მთელი პლეადა წარმოშვეს. მათ შორის იყო ემანუელ გრუშიც რომელმაც თავი  გამოიჩინა უამრავ ბრძოლაში. იმპერატორის ერთგული მსახური, გრუში ნაპოლეონის მიერ შერჩეული უკანასკნელი მარშალი იყო. ეს კვერთხი მან 1815 წლის აგვისტოში მიიღო. მაგრამ ხალხის მეხსიერებაში მისი სახელი სამუდამოდ არის დაკავშირებული სწორედ ვატერლოსთან ნაპოლეონის დამარცხებასთან, რომელიც თითქმის სრულად დაბრალდა გრუშის და მისი ყოველი წარმატება თუ მიღწევა გადაფარა.   

უშკუინიკები - შუა საუკუნეების რუსი მეკობრეები


მაშინ, როდესაც ვიკინგთა ეპოქა დასრულდა, ევროპაში სკანდინავიელთა გამანადგურებელმა, მოულოდნელმა საზღვაო თავდასხმებმა იკლო და მალე წარსულსაც ჩაბარდა, ევროპის შორეულ აღმოსავლეთში, უზარმაზარი მდინარის, ვოლგისა და მისი შენაკადების აუზში, საზღვაო თავდასხმები და მეკობრეობა დაიწყეს ადამიანებმა, რომელთაც „უშკუინიკებს" უწოდებდნენ. ეს მდინარის მეკობრეები სანაპირო ქალაქების ნამდვილ რისხვად იქცნენ. ისინი მოქმედებდნენ ვიკინგების მსგავსად. იყენებდნენ ბრტყელძირიან, დრაკარის მსგავს ხომალდებს, მოდიოდნენ მოულოდნელად, ძარცვავდნენ დასახლებებს და მიერეკებოდნენ ტყვეებს, ეწეოდნენ ნოვგოროდის რესპუბლიკის მიმდებარე ტერიტორიების კოლონიზაციას. მონღოლთა წინაშე ქედმოხრილი მთავრებისაგან განსხვავებით, არ ეპუებოდნენ არც ოქროს ურდოს ძლიერებას. მიუხედავად იმისა, რომ მოსკოვის მთავართა ნებით, მათი სახელი ისტორიიდან წაიშალა, უშკუინიკთა საგმირო საქმეები მაინც შემორჩა ხალხურ თქმულებებსა და მატიანეთა ისეთ გვერდებზეც კი, სადაც მათზე პირდაპირი მინიშნება არ გაგვაჩნია.  

რომაელ ლეგიონერთა კვება და მომარაგება (სრული ვერსია)

რომის იმპერიის დასაყრდენი კარგად აღჭურვილი და დისციპლინირებული ლეგიონები იყო. რომაელებმა შექმნეს რეგულარული არმიის სისტემა, რომელმაც საუკუნეების განმავლობაში მოახერხა უზარმაზარი იმპერიის გაკონტროლება და მისი სიძლიერისა და სიმდიდრის უზრუნველყოფა. ლეგიონთა დიდი ნაწილი განაწილებული იყო საზღვრისპირა სიმაგრეებში და ბანაკებში, რათა საჭიროებისას არ დაეშვა მოწინააღმდეგის შეჭრა იპერიის ტერიტორიაზე. რეგულარული ჯარისთვის ჯამაგირის გადახდა და სურსათის მიწოდება საკმაოდ დიდ პრობლემას წარმოადგენდა და დიდ სახსრებს მოითხოვდა, თუმცა რომაელები ამას საუკუნეების განმავლობაში ართმევდნენ თავს და თავიანთ ჯარს კარგად ამარაგებდნენ. რომის იმპერიის დასუსტებასა და ბარბაროსთა გამუდმებული შემოსევების პერიოდში ეს სისტემა მოიშალა და ამან ხელი შეუწყო იმპერიის სამხედრო ძლიერების დაქვეითებას და აღმოჩნდა, რომ IV-V საუკუნეებში დასავლეთ რომის იმპერიას ფაქტობრივად რეგულარული სამხედრო შენაერთები აღარ დარჩა და მოქირავნე ან მიწის საფასურად იმპერატორის სამსახურში შესული ბარბაროსების იმედზე დარჩა, რამაც საბოლოოდ იმპერიას ბოლო მოუღო და მისი დაცემის ერთ-ერთი მიზეზი გახდა. 

ქადეშის ბრძოლა (დაახლ. ძვ.წ. 1274 წ.)

ქადეში, დასავლეთ სირიის ეს ქალაქი ორ უძველეს იმპერიას შორის ლეგენდარული ბრძოლის ადგილად იქცა. ოსირისის, ამონ-რასა და ჰორის ქვეყნის, ეგვიპტის XIX დინასტიის ფარაონის, რამზეს II „დიდის” ამბიციები იმ დროის მეორე უძლიერესი სამეფოს, ხეთების სახელმწიფოს მეფის, მუვატალის II-ს ინტერესებს შეეჯახა. ქადეში ძველი დროის ერთ-ერთი უდიდესი ბრძოლა იყო. მის შესახებ არსებობს უმეტესწილად ეგვიპტური ტექსტები (სტელები, წარწერები), რომლებიც პროპაგანდისტულ ხასიათს ატარებენ; ხეთური მხრიდან სადღეისოდ აღმოჩენილია მხოლოდ მწირი მასალა, თუმცა გვაქვს ფირფიტა, რომელზეც ეგვიპტესთან დაზავების პირობებია აღწერილი. ის მსოფლიოში უძველეს შემორჩენილ საზავო ხელშეკრულებად ითვლება. არსებული წარწერები იძლევა საშუალებას აღვადგინოთ ომის მსვლელობა და ბრძოლა განვიხილოთ.