ჯონ ჰალდონი - „ხალხი და ტერიტორიები ბიზანტიის იმპერიაში"

ჯონ ჰალდონი ჩვენი დროის ერთ-ერთი წამყვანი ბიზანტისტია. ის პრინსტონის უნივერსიტეტის პროფესორი გახლავთ და ასწავლის ბერძნული და ბიზანტიური კვლევების მიმართულებაზე. ჰალდონი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს სოციალურ-მატერიალურ ისტორიას, ისტორიული გარემოს შესწავლას. მუშაობს როგორც გვიანანტიკურ, ისე შუა საუკუნეების ბიზანტიის ისტორიაზე. ჰალდონი ავტორია რამდენიმე მნიშვნელოვანი წიგნის, მათ შორის: Byzantine Wars (New York, 2013); Byzantium at war: AD 600-1453 (Oxford, 2014); General issues in the study of medieval logistics (Leiden, 2006); Byzantium: a History (New York, 2005). ამ პოსტში ბლოგის მკითხველებს ვთავაზობ ფრაგმენტს ჰალდონის წიგნიდან Byzantium: a History (რუს. გამოცემა: Джон Хэлдон. История византийских войн. Москва: Вече, 2007. გვ. 75-100).

ათლეტები ბერძნულ-რომაული სამყაროდან: ფაქტები

ფიზიკური ვარჯიშის კულტურა ანტიკური ხანის თითქმის ყველა ცივილიზაციაში გვხვდება. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია ძველი საბერძნეთი და რომი. სხეულის სიჯანსაღე, ფიზიკური ძალა და სხვადასხვა სპორტულ შეჯიბრში წარმატება, მნიშვნელოვან მიღწევად ითვლებოდა და დიდად დაფასებული იყო. ისეთი დიდი სპორტული ტურნირი, როგორიც ოლიმპიადაა, სწორედ ანტიკურ საბერძნეთს უკავშირდება. ოლიმპიადაზე გამარჯვებული ათლეტების სახელი მთელ ბერძნულ სამყაროში იყო ცნობილი და მაშინაც კი, როდესაც საბერძნეთი რომის იმპერიის საზღვრებში მოექცა, ოლიმპიადაზე მონაწილეობა კვლავ პოპულარული იყო. ადამიანები იძულებულებიც იყვნენ მუდამ ფიზიკურ მზადყოფნაში ყოფილიყვნენ, დაეუფლებოდნენ არა მხოლოდ იარაღის გამოყენებას, არამედ უიარაღოდ ბრძოლის ხელოვნებას, ჭიდაობას, კრივს. ანტიკურ საბერძნეთში მოქალაქე მეომარი იყო. ისევე როგორც რომის რესპუბლიკაში. სწორედ ამიტომ, დღემდე საკმაოდ ბევრი თხზულება, ტრაქტატი თუ სხვა სახის დოკუმენტი შემოგვრჩა, რომლებიდანაც კარგად ჩანს, თუ რა მნიშვნელობას ანიჭებდნენ ფიზიკურ ვარჯიშს ანტიკურ ხანაში, რა ვარჯიშებს, სავარჯიშო ტექნიკას იყენებდნენ, როგორ იწვრთნებოდნენ მეომრები და გლადიატორები, რით იკვებებოდნენ და ა.შ. ეს ფაქტები მეტად მნიშვნელოვანია სამხედრო ისტორიისთვისაც, ვინაიდან საშუალებას გვაძლევს ინდივიდუალურ დონზე წარმოვიდგინოთ ანტიკური ხანის მეომარი, მისი ფიზიკური შესაძლებლობები ბრძოლაში და ხანგრძლივი სამხედრო კამპანიის დროს.

ეგვიპტე და ზღვის ხალხები

ჩვენს წელთაღრიცხვამდე XII  საუკუნე არის პერიოდი, როდესაც ერთმანეთის მიყოლებით განადგურდა ბრინჯაოს ხანის მაღალგანვითარებული ცივილიზაციები.  მეორე ათასწლეულის აყვავებული კულტურულ - ეკონომიკური სივრცე, გადაჭიმული საბერძნეთიდან ეგვიპტემდე და მესოპოტამიამდე წარსულს ჩაბარდა. წარსულს ჩაბარდა მათი დამწერლობის სისტემები, ტექნოლოგიები. ნაცარტუტად იქცა მონუმენტური არქიტექტურა. ყველაზე დიდ ხანს  ამ მომაკვდინებელ ტალღას მთელი თავისი ძალების მობილიზაციის და უზარმაზარი  მსხვერპლის ფასად მხოლოდ ეგვიპტემ გაუძლო.

ყირიმი: შავი ზღვის ციტადელის ისტორია

შავი ზღვაში ჩრდილოეთ სანაპიროდან შეჭრილი ყირიმის ნახევარკუნძული ისტორიის განმავლობაში აღმოსავლეთ ევროპის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი რეგიონი და საკვანძო პუნქტი იყო, რომელიც სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ცივილიზაციას ეკავა და მასზე თავის კვალს ტოვებდა. აქ ცხოვრობდნენ კიმერიელები, სკვითები, ტავრები, ბერძნები, გოთები, ბიზანტიელები, იტალიელები, თურქები და რუსები, ცხოვრობდნენ სხვა ხალხებიც და ეს ინტერნაციონალური საზოგადოება მუდმივად იცვლიდა მბრძანებელს, ნახევარკუნძულის მმართველს, რომელიც ამავდროულად შავი ზღვის სივრცეების გამაკონტროლებელიც ხდებოდა. ბევრი მძლავრი ევროპული თუ აზიური სახელმწიფო მიილტვოდა ყირიმის დასაპყრობად და ასეთ დიდ მნიშვნელობას ინარჩუნებს ის დღესაც, განსაკუთრებით რა თქმა უნდა შავი ზღვისპირეთის ქვეყნებისთვის და ისეთი იმპერიალისტური იდეოლოგიის სახელმწიფოსთვის როგორიც რუსეთის ფედერაციაა. 

ხაზარებს იუდაიზმი არ მიუღიათ: ისტორიული მიგნებები

ჩრდილოეთ კავკასიაში მოსახლე მომთაბარე ხაზართა ისტორია მჭიდროდაა დაკავშირებული საქართველოს ისტორიასთან. VII-IX საუკუნეებში ხაზარები იყვნენ არაბი დამპყრობლების მთავარი მოწინააღმდეგეები კავკასიაში და კასპიის ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროებზე, უფრო ადრე იბრძოდნენ სასანიანი ირანი მეფეების წინააღმდეგაც და იყვნენ ბიზანტიის იმპერიის მოკავშირეები, როდესაც იმპერატორი ჰერაკლე ქართლში შემოიჭრა და თბილისს ალყა შემოარტყა ხაზართა ხაკან ჯიბღუსთან ერთად, თუმცა ვერ აიღო და მეორე წელს ხაზარებმა შათის მეთაურობით დამოუკიდებლად გაართვეს თავი კავკასიის ამ ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ქალაქის დაკავებას. ასევე ცნობილი ისტორიაა 764 წელს ხაზართა მიერ ქართლის კიდევ ერთი დალაშქვრა და ერისმთავარისა და მისი ასულის ტყვედ წაყვანა. დიდი ხნის განმავლობაში მიაჩნდათ რომ ხაზარები იყვნენ იუდაიზმის მიმდევრები, თუმცა ბოლო დროინდელმა კვლევამ, რომელიც პროფესორმა შალომ სტამპფერმა ჩაატარა, ცხადყო რომ ხაზარების მიერ იუდაიზმის მიღება უბრალოდ მითია. ამის შესახებ მან გამოაქვეყნა თავისი ნარკვევი -  Shaul Stampfer; "Did the Khazars Convert to Judaism?", Jewish Social Studies, #3 (2013), 1-72. თემა ძალიან საინტერესოა, თუმცა ჯერჯერობით სრულ ტექსტზე წვდომა არ მაქვს, ამიტომ შემოგთავაზებთ სტატიის ზოგად ანალიზს, რომელიც მოცემულია Medievalist.Net-ზე. 

ვიკინგები - ომის ღმერთები ჩრდილოეთის მიწებიდან

                                        

აქ იწყება ამბავი მოვლენების შესახებ, რომელიც…ჯერ არ ამოშლილა ხალხის მეხსიერებიდან… ზოგიერთი ამ ამბებისგან ამბის დასრულებიდან მალე ჩაიწერა და არაფერი იქნა დამატებული. მაგრამ, შესაძლოა, ამ წიგნს ნახავს ხალხი, რომელთაც მეტი იციან და იტყვიან, რომ მოკლედ არის აღწერილი და ბევრი მნიშვნელოვანი რამ აკლია. ამიტომ, დაე მათ ინებონ დაწერონ იმაზე, რაც გამოტოვილია, თუკი ინებებენ.

“საგა სვერინზე”, 1220-1230 წ. 

ისინი ჩრდილოეთიდან ზღვით მოვიდნენ. დრაკონის შემზარავი გამოსახულებით კიჩოდამშვენებული ხომალდი ტალღებს მიაპობდა. ბნელი ღამე სუფევდა. ჩირაღდანთა შუქი მკრთალად ანათებდა გემბანზე მდგარ მუქ ფიგურებს. მაღალი, ჯმუხი ჩრდილოელი ნაპირზე გადმოხტა. გრძელი, ჟღალი წვერი ნაწნავად ჰქონდა დაწნული, თვალები მრისხანედ უელავდა. ნადირის ბეწვით დამშვენებული სამოსი მუხლებამდე სწვდებოდა. მარჯვენა ხელი ხმლის ვადაზე ედო.

ვიკინგები – ასე ეძახდნენ ნორვეგიულად მეკობრეებს – ეს იყო ერთ-ერთი ყველაზე რთული და ომისმოყვარე  ხალხი, ვისაც კი მსოფლიოს ცივილიზაციებზე იერიში მიუტანია. მათი სისწრაფე, თავზეხელაღებული სიმამაცე და მძვინვარება, მუდმივი მზადყოფნა ხელჩართულ ბრძოლაში ჩართვისა შიშის ზარს სცემდა ატლანტის ოკეანისა და ევროპულ ზღვათა სანაპიროებს. ამას გარდა 840 წლიდან, მათ ხომალდებით ცხენების ტრანსპორტირებაც დაიწყეს, რითაც საშუალება მიეცათ სანაპიროზე თავდასხმის შემდეგ ქვეყნის სიღრმეში განეხორციელებინათ მოულოდნელი რეიდები – აღნიშნავს ცნობილი ინგლისელი სამხედრო ისტორიკოსი ჯონ კიგანი ომების ისტორიაში(A history of warfare). 

ამორევლები

ამორევლები (თავიანთ თავს ისინი "სუტიებს" უწოდებდნენ, რადგან  ლეგენდარული წინაპრის სუტის შთამომავლებად ითვლებოდნენ, რომელიც
ბიბლიაში სეითად იწოდება, ევროპულ ტექსტებში კი შეთად). სუტიები ძველი ახლო აღმოსავლეთის მომთაბარე ტომები იყვნენ. ისინი სამხრეთ მესოპოტამიაში სახლობდნენ. მესამე ათასწლეულის წყაროებში სუტიები შუმერთა წინაპრებად მოიხსენიებიან. ძვ.წ 22 საუკუნის დასაწყისიდან სუტიები ჩრდილო დასავლეთისკენ მიიწევდნენ და რამდენჯერმე ევფრატიც გადალახეს.

ფილისტიმელები

ფილისტიმელები( פְּלִשְׁתִּים) - ეგეოსური წარმოშობის ხალხი, რომელიც პალესტინის ტერიტორიაზე სახლობდნენ. სიტყვა “ფილისტიმელი” ანუ “ფელესეტი” პირველად ეგვიპტურ დოკუმენტებში გვხვდება, როგორც “ზღვის ხალხების” ერთ-ერთი დასახელება. ზღვის ხალხების ერთ-ერთმა ტომმა, ფელესეტებმა ანუ ფილისტიმელებმა ქანაანის ოთხი ქალაქი: ასკალონი (აშკალონი), აშდოდი, გათი და ღაზა დაიპყრეს და მათ მიმდებარე ტერიტორიებზე დასახლდნენ. აქ დაარსეს მათ ქალაქი ყეკრონიც. ფილისტიმელების დასახლებამ ამ ტერიტორიაზე დიდი გავლენა მოახდინა შემდეგ განვითარებულ მოვლენებზე და დიდი კვალი დაამჩნია პალესტინის ხალხების ისტორიას. ძველი ბერძნები ფილისტიმელებით დასახლებულ მიწას ფილისტიას ეძახდნენ, სწორედ ამ სიტყვიდან გაჩნდა ქანაანის სახელწოდება, პალესტინა.

გეპიდები

გეპიდები – გერმანული ტომების ჯგუფი, სავარაუდოდ გოთებთან მონათესავე. სიტყვა “გეპიდი” წარმოიშვა, გოთური ან გეპიდური სიტყვისგან “გეპანტა” – “ზარმაცი”. გეპიდები, გოთებთან ერთად დაიძრნენ სკანდინავიის ნახევარკუნძულიდან მდინარე ვისლის ნაპირამდე. სამი გემიდან ერთ-ერთი, რომელზეც იყვნენ გეპიდები, გზაში შეფერხდა და ნაპირამდე ბოლოს მიცურდა, ამიტომ მათ “ზარმაცები” უწოდეს.

როქსოლანები და ალანები

როქსოლანები(ლათ.Roxolani, ძვ.ბერძ. Ροξολάνοι, ალანურიroxs alan/ruxs alan “თეთრი ალანი”) – სარმატული ტომი. ბერძენი ისტორიკოსი სტრაბონი(ძვ.წ I – ახ.წ I) მოიხსენიებს მათ როგორც მომთაბარეებს. დაახლ. 70 წელს როქსოლანები თავს დაესხნენ მეზიას. სტრაბონის დროს ცხოვრობდნენ მდინარე დონსა და დნეპრს შორის მიწებზე და აზოვის ზღვის მიმდებარე ტერიტორიაზე.

ვანდალები

ვანდალები (ლათ. Vandili, Wandali, Uuandali, ბერძ. Βάνδαλοι) – გოთებთან მონათესავე ძველი აღმოსავლეთ გერმანული ტომი, დასავლეთ ევროპაში გამოჩნდნენ ხალხთა დიდი გადასახლების პერიოდში. გვიანდელ შუა საუკუნეებში მათ აიგივებდნენ ბალტიელი სლავების წინაპრებთან, ვენდებთან, რომლებიც აქ VII საუკუნის ბოლოს დასახლდნენ, იმ ადგილზე, სადაც გადასახლებამდე ვანდალები მოსახლეობდნენ.
პირველად ვანდალებს მოიხსენიებს პლინიუს უფროსი ახ.წ I საუკუნეში. პლინიუსმა გერმანელები ხუთ ჯგუფად დაყო, პირველ ჯგუფს ვანდალები უწოდა და მასში შეიყვანა ბურგუნდები, ვარინები, კარინები და გუტონები(გოთები).

სკირები და საქსები

     

          სკირები (Skiren, Sciren) — გერმანული ტომი, რომლებიც მიეკუთვნებოდნენ გუთების ჯგუფს და თავდაპირველად ცხოვრობდნენ ბალტიის ზღვის ნაპირზე და ვისლას სანაპიროზე კარპატების ჩრდილოეთით; შეუერთდნენ რუგებს და გერულებს, ისინი ძვ.წ II საუკუნეში შავი ზღვისაკენ დაიძრნენ; მიახლოებით 454 წ. ისინი გამოჩნდნენ შუა დუნაიზე და ახლანდელ მორავიაში. როგორც დამოუკიდებელი ტომი, სკირები განადგურდნენ ოსტგოთებთან ბრძოლაში 457—471 წწ.; მათი კვალი დაიკარგა და ისინი სხვა ტომებში გაითქვიფნენ.

ედუები, სეკვანები და ინსუბრები

ედუები(ლათ.Haedui, Aedui) – მდინარე სენასა და ლუარას შორის მოსახლე ძველი კელტური ტომი შუა გალიაში. ედუების მთავარი ქალაქი იყო ბიბრაქტი(Bibracte), დღევანდელი ოტენის მახლობლად. ეს მნიშვნელოვანი კელტური ქალაქი მონტ-ბიოვრეის მთაზე მდებარეობდა და გარშემორტყმული იყო თხრილით და ქვისა და ხის გალავნით. ძვ.წ 58 წელს იულიუს კეისარმა ბიბრაქტთან ბრძოლაში ჰელვეტების ტომი გაანადგურა. ძვ.წ 12 წელს რომაელებმა აქაური მოსახლეობა გადაასახლეს ავგუსტოდუნუმის ტერიტორიაზე, ბიბრაქტიდან არცთუ შორს. იყო ედუების კიდევ სამი ქალაქი: ნოვიოდუნუმი(Noviodunum), კაბილონი და მატისკონი. მათგან ყველაზე დიდი მნიშვნელობა ნოვიოდუნუმს ჰქონდა, რომელიც მდიდარი ქალაქად ითვლებოდა.

ბელგები

ბელგები(ლათ. Belgae ) – ჩრდილოეთ გალიაში(მდინარე სენას, ჩრდილოეთის ზღვასა და რაინს შორის) და ბრიტანეთის დასავლეთ სანაპიროებზე მოსახლე კელტური ტომი(დაახლ. ძვ.წ 300 წლიდან).

იულიუს კეისარი გალიის ომებში წერს: “გალია სამ ნაწილად იყოფა. ერთ ნაწილში ბელგები ცხოვრობენ, მეორეში – აქვიტანები, მესამეში – ის ტომები, რომელთაც მათსავე ენაზე კელტები ეწოდებათ, ჩვენებურად კი – გალები”.