ფორტიფიკაციები და საალყო საქმე გვიანანტიკურ ხანაში

„ფორტიფიკაციები და საალყო საქმე ციხესიმაგრე არის არა მხოლოდ დაცული ადგილი, არამედ აქტიური თავდაცვითი სტრატეგიული ცენტრი, სადაც გარნიზონი დაცულია მოულოდნელი თავდასხმისა და მტრის ჭარბი ძალების შემოტევისგან. ეს არის ბაზა, საიდანაც შეუძლიათ დაამყარონ სამხედრო კონტროლი ინტერესის არეალში,"

ჯონ კიგანი

„ომის ხელოვნების უმაღლესი გამოვლინება მტრის გეგმებზე თავდასხმაა; ამას მოსდევს მის კავშირებზე თავდასხმა; შემდეგია მის არმიაზე თავდასხმა; და უმდაბლესი გამოვლინებაა მის გამაგრებულ ქალაქებზე თავდასხმა."

სუნ-ძი

ანტიკური ხანა, განსაკუთრებით კი შუა საუკუნეები, ფორტიფიკაციებისა და საალყო ბრძოლების პერიოდია. ამ დროს ჰქონდა თავდაცვითი ტიპის არქიტექტურას განსაკუთრებული მნიშვნელობა და ამას მოხერხებულად იყენებდნენ მეფეები და ფეოდალები, რომლებიც თავიანთი ძალაუფლების გასამყარებლად და სამფლობელოების დასაცავად ქვისა თუ ხის, მიწაყრილითა და თხრილით გარშემორტყმულ, საფორტიფიკაციო ნაგებობებს აშენებდნენ.

საბრძოლო ეტლები ანტიკურ ბრიტანეთში

რომის იმპერიის დამპყრობლური ომების განმავლობაში, რომაელ ლეგიონერებს ერთმანეთისგან განსხვავებულ მოწინააღმდეგეებთან მოუწიათ დაპირისპირება: კართაგენელთა და სელევკიდთა სპილოები, ბერძენი ჰოპლიტები, პართიული კატაფრაქტები, სარმატი და ალანი ცხენოსან-მოისრები. მათ რიგებში ბრიტანელი კელტების საბრძოლო ეტლებიც შეიძლება მოვიხსენიოთ. წინამდებარე სტატიაში სწორედ კუნძულელთა საბრძოლო ეტლებზე ვისაუბრებთ. 

უშკუინიკები - შუა საუკუნეების რუსი მეკობრეები

მაშინ, როდესაც ვიკინგთა ეპოქა დასრულდა, ევროპაში სკანდინავიელთა გამანადგურებელმა, მოულოდნელმა საზღვაო თავდასხმებმა იკლო და მალე წარსულსაც ჩაბარდა, ევროპის შორეულ აღმოსავლეთში, უზარმაზარი მდინარის, ვოლგისა და მისი შენაკადების აუზში, საზღვაო თავდასხმები და მეკობრეობა დაიწყეს ადამიანებმა, რომელთაც „უშკუინიკებს" უწოდებდნენ. ეს მდინარის მეკობრეები სანაპირო ქალაქების ნამდვილ რისხვად იქცნენ. ისინი მოქმედებდნენ ვიკინგების მსგავსად. იყენებდნენ ბრტყელძირიან, დრაკარის მსგავს ხომალდებს, მოდიოდნენ მოულოდნელად, ძარცვავდნენ დასახლებებს და მიერეკებოდნენ ტყვეებს, ეწეოდნენ ნოვგოროდის რესპუბლიკის მიმდებარე ტერიტორიების კოლონიზაციას. მონღოლთა წინაშე ქედმოხრილი მთავრებისაგან განსხვავებით, არ ეპუებოდნენ არც ოქროს ურდოს ძლიერებას. მიუხედავად იმისა, რომ მოსკოვის მთავართა ნებით, მათი სახელი ისტორიიდან წაიშალა, უშკუინიკთა საგმირო საქმეები მაინც შემორჩა ხალხურ თქმულებებსა და მატიანეთა ისეთ გვერდებზეც კი, სადაც მათზე პირდაპირი მინიშნება არ გაგვაჩნია.  

ხაზარებს იუდაიზმი არ მიუღიათ: ისტორიული მიგნებები

ჩრდილოეთ კავკასიაში მოსახლე მომთაბარე ხაზართა ისტორია მჭიდროდაა დაკავშირებული საქართველოს ისტორიასთან. VII-IX საუკუნეებში ხაზარები იყვნენ არაბი დამპყრობლების მთავარი მოწინააღმდეგეები კავკასიაში და კასპიის ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროებზე, უფრო ადრე იბრძოდნენ სასანიანი ირანი მეფეების წინააღმდეგაც და იყვნენ ბიზანტიის იმპერიის მოკავშირეები, როდესაც იმპერატორი ჰერაკლე ქართლში შემოიჭრა და თბილისს ალყა შემოარტყა ხაზართა ხაკან ჯიბღუსთან ერთად, თუმცა ვერ აიღო და მეორე წელს ხაზარებმა შათის მეთაურობით დამოუკიდებლად გაართვეს თავი კავკასიის ამ ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ქალაქის დაკავებას. ასევე ცნობილი ისტორიაა 764 წელს ხაზართა მიერ ქართლის კიდევ ერთი დალაშქვრა და ერისმთავარისა და მისი ასულის ტყვედ წაყვანა. დიდი ხნის განმავლობაში მიაჩნდათ რომ ხაზარები იყვნენ იუდაიზმის მიმდევრები, თუმცა ბოლო დროინდელმა კვლევამ, რომელიც პროფესორმა შალომ სტამპფერმა ჩაატარა, ცხადყო რომ ხაზარების მიერ იუდაიზმის მიღება უბრალოდ მითია. ამის შესახებ მან გამოაქვეყნა თავისი ნარკვევი -  Shaul Stampfer; "Did the Khazars Convert to Judaism?", Jewish Social Studies, #3 (2013), 1-72. თემა ძალიან საინტერესოა, თუმცა ჯერჯერობით სრულ ტექსტზე წვდომა არ მაქვს, ამიტომ შემოგთავაზებთ სტატიის ზოგად ანალიზს, რომელიც მოცემულია Medievalist.Net-ზე. 

ბრძოლა ბადონის მთასთან - ლეგენდარული მეფე არტურის ლეგენდარული გამარჯვება

       

            მსოფლიოს ისტორიაში არის მოვლენები, რომელთა არსებობის შესახებ მკრთალი და არასაიმედო ცნობები გვაქვს, რადგანაც ისინი ლეგენდარულ საბურველშია გახვეული, თუმცა სწორედ ეს ფაქტორი იწვევს ისტორიკოსებსა და მკვლევარებში ღრმა ინტერესს. ასეთი ფაქტის გამოკვლევა ბევრს სურს, ბევრს უნდა, რომ ლეგენდა რეალობად აქციოს, მაგრამ ეს ძალიან რთული საქმეა, განსაკუთრებით, როდესაც დოკუმენტური და არქეოლოგიური მასალები მცირეა. სად არის რეალობა? სად არის პასუხი კითხვებზე? ძველისძველ ლეგენდებსა და ზღაპრებში? ბარდებისა და პოეტების პოემებში? შესაძლოა მასში სიმართლეც იყოს, მაგრამ სიმართლეს დამტკიცება სჭირდება, ხოლო დამამტკიცებელი მასალა რომ თითქმის არ არსებობს? მაგალითად ავიღოთ ეს თემა, რომელზეც ახლა ვსაუბრობთ, ბრძოლა ბადონის მთასთან. ეს ადგილი დაუდგენელია და მეცნიერებმა არც იციან ზუსტად სად მოხდა ეს ლეგენდარული შეტაკება(არსებობს განსხვავებული ვარაუდები), სადაც ძველინგლისური გადმოცემების მიხედვით მეფე არტურმა შეაჩერა ანგლო-საქსების შემოსევა ბრიტანეთის უძველეს მიწაზე. მიუხედავად ამისა, უამრავი სამუშაოს ჩატარების შედეგად მაინც არსებობს მონახაზი, რეკონსტრუქცია, რომელიც მიღებულია ზოგადად ისტორიულ მეცნიერებაში. იმედია ეს თემა კიდევ უფრო ფართოდ გაიშლება და მეტ ინფორმაციას მივიღებთ ამ ლეგენდარულ ბრძოლაზე.    

გეპიდები

გეპიდები – გერმანული ტომების ჯგუფი, სავარაუდოდ გოთებთან მონათესავე. სიტყვა “გეპიდი” წარმოიშვა, გოთური ან გეპიდური სიტყვისგან “გეპანტა” – “ზარმაცი”. გეპიდები, გოთებთან ერთად დაიძრნენ სკანდინავიის ნახევარკუნძულიდან მდინარე ვისლის ნაპირამდე. სამი გემიდან ერთ-ერთი, რომელზეც იყვნენ გეპიდები, გზაში შეფერხდა და ნაპირამდე ბოლოს მიცურდა, ამიტომ მათ “ზარმაცები” უწოდეს.

როქსოლანები და ალანები

როქსოლანები(ლათ.Roxolani, ძვ.ბერძ. Ροξολάνοι, ალანურიroxs alan/ruxs alan “თეთრი ალანი”) – სარმატული ტომი. ბერძენი ისტორიკოსი სტრაბონი(ძვ.წ I – ახ.წ I) მოიხსენიებს მათ როგორც მომთაბარეებს. დაახლ. 70 წელს როქსოლანები თავს დაესხნენ მეზიას. სტრაბონის დროს ცხოვრობდნენ მდინარე დონსა და დნეპრს შორის მიწებზე და აზოვის ზღვის მიმდებარე ტერიტორიაზე.

ვანდალები

ვანდალები (ლათ. Vandili, Wandali, Uuandali, ბერძ. Βάνδαλοι) – გოთებთან მონათესავე ძველი აღმოსავლეთ გერმანული ტომი, დასავლეთ ევროპაში გამოჩნდნენ ხალხთა დიდი გადასახლების პერიოდში. გვიანდელ შუა საუკუნეებში მათ აიგივებდნენ ბალტიელი სლავების წინაპრებთან, ვენდებთან, რომლებიც აქ VII საუკუნის ბოლოს დასახლდნენ, იმ ადგილზე, სადაც გადასახლებამდე ვანდალები მოსახლეობდნენ.
პირველად ვანდალებს მოიხსენიებს პლინიუს უფროსი ახ.წ I საუკუნეში. პლინიუსმა გერმანელები ხუთ ჯგუფად დაყო, პირველ ჯგუფს ვანდალები უწოდა და მასში შეიყვანა ბურგუნდები, ვარინები, კარინები და გუტონები(გოთები).

სკირები და საქსები

     

          სკირები (Skiren, Sciren) — გერმანული ტომი, რომლებიც მიეკუთვნებოდნენ გუთების ჯგუფს და თავდაპირველად ცხოვრობდნენ ბალტიის ზღვის ნაპირზე და ვისლას სანაპიროზე კარპატების ჩრდილოეთით; შეუერთდნენ რუგებს და გერულებს, ისინი ძვ.წ II საუკუნეში შავი ზღვისაკენ დაიძრნენ; მიახლოებით 454 წ. ისინი გამოჩნდნენ შუა დუნაიზე და ახლანდელ მორავიაში. როგორც დამოუკიდებელი ტომი, სკირები განადგურდნენ ოსტგოთებთან ბრძოლაში 457—471 წწ.; მათი კვალი დაიკარგა და ისინი სხვა ტომებში გაითქვიფნენ.

ედუები, სეკვანები და ინსუბრები

ედუები(ლათ.Haedui, Aedui) – მდინარე სენასა და ლუარას შორის მოსახლე ძველი კელტური ტომი შუა გალიაში. ედუების მთავარი ქალაქი იყო ბიბრაქტი(Bibracte), დღევანდელი ოტენის მახლობლად. ეს მნიშვნელოვანი კელტური ქალაქი მონტ-ბიოვრეის მთაზე მდებარეობდა და გარშემორტყმული იყო თხრილით და ქვისა და ხის გალავნით. ძვ.წ 58 წელს იულიუს კეისარმა ბიბრაქტთან ბრძოლაში ჰელვეტების ტომი გაანადგურა. ძვ.წ 12 წელს რომაელებმა აქაური მოსახლეობა გადაასახლეს ავგუსტოდუნუმის ტერიტორიაზე, ბიბრაქტიდან არცთუ შორს. იყო ედუების კიდევ სამი ქალაქი: ნოვიოდუნუმი(Noviodunum), კაბილონი და მატისკონი. მათგან ყველაზე დიდი მნიშვნელობა ნოვიოდუნუმს ჰქონდა, რომელიც მდიდარი ქალაქად ითვლებოდა.

ბელგები

ბელგები(ლათ. Belgae ) – ჩრდილოეთ გალიაში(მდინარე სენას, ჩრდილოეთის ზღვასა და რაინს შორის) და ბრიტანეთის დასავლეთ სანაპიროებზე მოსახლე კელტური ტომი(დაახლ. ძვ.წ 300 წლიდან).

იულიუს კეისარი გალიის ომებში წერს: “გალია სამ ნაწილად იყოფა. ერთ ნაწილში ბელგები ცხოვრობენ, მეორეში – აქვიტანები, მესამეში – ის ტომები, რომელთაც მათსავე ენაზე კელტები ეწოდებათ, ჩვენებურად კი – გალები”.

ხმალი აზიის მომთაბარე ხალხებში

             მოღუნული დაშნა, ცნობილი როგორც Gladius Hunniscus, ცენტრალურ ევროპაში VIII საუკუნეში გამოჩნდა, თუმცა არ არსებობს არანაირი მტკიცებულება, რომ ჰუნები ასეთ დაშნებს იყენებდნენ. ამის საწინააღმდეგოდ შეიძლება ითქვას, რომ ჰუნების საყვარელი იარაღი ორლესული სასანიდური ტიპის მახვილი იყო. ასეთივე ხმალს გოთებიც იყენებდნენ.

ფლავიუს აეციუსი

           ფლავიუს აეციუსი (ლათ.Flavius Aetius, მოკლეს, 21 სექტემბერი, ახ.წ 454 წ) - დასავლეთ რომის იმპერიის მხედართმთავარი, სამგზის კონსული(432, 437 და 446 წლებში), ისტორიკოსების მიერ ,,უკანასკნელ რომაელად'' წოდებული.
გოთმა ისტორიკოსმა იორდანემ ასე აღწერა ფლავიუს აეციუსის მნიშვნელობა რომის იმპერიის ამ უმძიმესი პერიოდისთვის, როცა ამ მსოფლიო სახელმწიფოს ყველა მხრიდან ბარბაროსები ავიწროებდნენ და შინაომები ანგრევდნენ: ,,სამხედრო საქმის შესანიშნავი მცოდნე, ის რომის იმპერიისთვის დაიბადა''. აეციუსის სარდლობა რომის არმიაში ახ.წ 429 წლიდან იწყება, მაშინ როდესაც 19 წელი იყო გასული ,,მარდიული ქალაქის"'პირველი დაცემიდან(410 წ, ალარიხის მიერ რომის აღება). 25 წლის განმავლობაში აეციუსი წარმატებით იგერიებდა ბარბაროსთა შემოტევებს