სოხოისტას ბრძოლა (1545 წ.)

XV საუკუნის შუა ხანებში, გიორგი VIII-ს (საქართველოს მეფე 1446-66 წწ. კახეთის მეფე 1466-1476 წწ.) მეფობის დროს, საქართველოს ერთიანი სამეფო სამეფო-სამთავროებად დაიშალა. 1414 წელს საქართველოს მეფემ ალექსანდრე I-მა იმერეთის ერისთავად დიმიტრი ალექსანდრეს ძე დანიშნა, დიმიტრის გარდაცვალების შემდეგ კი ერისთავობა მისმა ვაჟმა ბაგრატმა მიიღო. 1462 წელს, ჩიხორის ბრძოლაში, ბაგრატმა გიორგი VIII დაამარცხა და იმერეთის მეფედ გამოაცხადა თავი (ბაგრატ II). 1465 წელს მან დროებით ქართლიც დაიკავა, თუმცა ერთ წელიწადში გიორგი VIII-მ ტახტი დაიბრუნა და ბაგრატს იმერეთში დაბრუნება მოუხდა. XV საუკუნის ბოლოდან, იმერეთის სამეფოს ახალი, ძლიერი მტერი გამოუჩნდა, ოსმალეთის იმპერია. 1453 წელს, ოსმალთა სულთანმა, მეჰმედ II-მ (1444-46; 1451-81 წწ.) კონსტანტინოპოლი აიღო, 1461 წელს კი, ოსმალებმა ტრაპიზონის იმპერიაც დაიპყრეს და საქართველოს გაუმეზობლდნენ. 1475 წელს, ყირიმის სახანოც მეჰმედ II-ს დაემორჩილა და ოსმალეთი შავ ზღვაზეც გაბატონდა. პირველად საფრთხის ქვეშ სამცხე-საათაბაგო აღმოჩნდა, შემდეგ კი იმერეთის სამეფო, რომელსაც სამი მიმართულებიდან ემუქრებოდა მტრის თავდასხმა, ჩრდილო-დასავლეთიდან (ჯიქეთ-აფხაზეთის გზით), ზღვისპირეთიდან გონიოს გზით და სამცხე-საათაბაგოს მხრიდან. ყველაზე მნიშვნელოვანი სწორედ ეს უკანასკნელი იყო, რადგან ოსმალებს საშუალება ეძლეოდათ როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოს დასხმოდნენ თავს. ოსმალეთისთვის, სამხრეთ საქართველო, აღმოსავლეთში თავისი ყველაზე ძლიერი მოწინააღმდეგის, ირანის წინააღმდეგ, სტრატეგიულ პლაცდარმს წარმოადგენდა. მას შემდეგ, რაც XVI საუკუნის დასაწყისში ოსმალეთისა და ირანის ნახევარსაუკუნოვანი ომი დაიწყო, საქართველოც ამ დაპირისპირების არეალში მოექცა.  ომი განსაკუთრებით გამწვავდა ბაგრატ II-ს შვილიშვილის, ბაგრატ III-ს (1510-1565 წწ.) მეფობისას. 1510 წელს, ოსმალები იმერელთაგან მოულოდნელად შეიჭრნენ ქვეყანაში და ქუთაისი ააოხრეს.

პომპეუსის სამხედრო კამპანია იბერიაში (ძვ.წ. 65 წ.)

ძვ.წ. I საუკუნის შუა ხანებში, იბერიის სამეფო, თავისი ძლიერი მეზობლების, პონტოსა და დიდი სომხეთის სამეფოების გავლენის ქვეშ იყო მოქცეული. პონტოს მეფე მითრიდატე VI ევპატორი და დიდი სომხეთის მეფე ტიგრან II დიდი, რომლებიც ერთმანეთის მოკავშირეები და ნათესავები იყვნენ, დიდ ტერიტორიას აკონტროლებდნენ მცირე აზიასა და ახლო აღმოსავლეთში. პონტოს ელინისტური სამეფო, რომელიც მანამდე მცირე, პერიფერიულ სამეფოს წარმოადგენდა, მითრიდატე ევპატორის მმართველობისას იმპერიად ჩამოყალიბდა. მითრიდატემ დაიპყრო ყირიმის ნახევარკუნძული, კოლხეთი, მცირე აზიის დიდი ნაწილი და ბოლოს დაპირისპირებაც მოუხდა მცირე აზიაში რომაელთა მოკავშირე სამეფოებთან. რომაელებმა, რომელთაც ყოფილი პერგამონის სამეფოს ტერიტორიაზე პირველი აზიური პროვინცია, „აზია“ დაარსეს, მალე მითრიდატესთან ომში ჩაერთვნენ. პონტოსთან ომი ხანგრძლივი და რთული გამოდგა. რომაელებს სამი ომის ჩატარება დასჭირდათ მითრიდატეს, მისი მოკავშირის ტიგრან II-სა და კავკასიისა და ახლო აღმოსავლეთის უფრო მცირე სამეფოების დასამარცხებლად და რომის გავლენის ქვეშ მოსაქცევად.

ბრძოლა ჭარმანიანის ველზე: იბერიულ-სომხური კოალიცია სასანიანთა წინააღმდეგ (483 წ.)

482 წელს, იბერიის (იბერიის) მეფემ, ვახტანგ გორგასალმა სპარსეთის წინააღმდეგ აჯანყება დაიწყო მათგან სრული დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად. მეფემ სწორად შეარჩია დრო. სპარსეთს მძიმე ვითარებაში იყო ჩავარდნილი აღმოსავლეთში, აჯანყება დაწყებული იყო ალბანეთში და სომხეთშიც უკვე არსებობდა შესაძლებლობა სპარსეთის წინააღმდეგ გამოსასვლელად.

ინგლისის დაპყრობა: ბაიუს გობელენის მიხედვით

ბაიუს გობელენი მსოფლიოში ყველაზე ცნობილი და ერთ-ერთი ყველაზე გრძელი (70 მ) გობელენია. ის დამზადებულია XI საუკუნეში, ნორმანდიაში, სავარაუდოდ, ბაიუს ეპისკოპოსის ოდოს ან უილიამ დამპყრობლის მეუღლის, დედოფალ მატილდას შეკვეთით (დღეს ინახება ბაიუს გობელენის მუზეუმში, ნორმანდიაში). გობელენი, ძირითადად, გადმოსცემს ნორმანების მიერ ინგლისის დაპყრობის ისტორიას. მისი თითოეული ნაწილი, ცალკეულ ისტორიას წარმოადგენს. გამოსახულებების გარდა, გობელენზე წარწერებიც არის, რომელიც მოცემულ სცენებს აღწერს. ამ პოსტში შემოგთავაზებთ გობელენის სრულ ვერსიას, თითოეულ ფრაგმენტს და მოცემული წარწერების ქართულ თარგმანს.

ქართველთა და მონღოლთა დაპირისპირება ხუნანის ველზე

 ნაშრომის ძირითადი თემაა საქართველოში მონღოლთა პირველი გამოჩენა და მათი შეიარაღებული დაპირისპირება ქართველებთან. განხილულია მონღოლთა გაერთიანებისა და სამხედრო ასპარეზზე წარმატების მიზეზები; შედარებულია მომთაბარე და ფეოდალური ტიპის არმიების სტრუქტურა და ტაქტიკა; მონღოლთა ზოგადი ტაქტიკისა და მათი გადახდილი ბრძოლების აღწერის საფუძველზე ახსნილია ხუნანის ველზე ქართველთა დამარცხების მიზეზები. 

ბრძოლა კატალაუნის ველზე (20 ივნისი, 451 წ.)

„ატილას უკანდახევა რაინის გავლით წარმოადგენდა უკანასკნელ

 გამარჯვებას, რომელსაც დასავლეთ რომის იმპერიამ მიაღწია".

ედვარდ გიბონი

კატალაუნის ველზე ბრძოლა რომის იმპერიის უკანასკნელი დიდი ბრძოლა იყო. მასში გამოვლინდა იმპერიის სისუსტეები, ეკონომიკური კრიზისი, სამოქალაქო ომების შედეგები. ამას დაერთო დიდი დამპყრობლის, ატილა შემოსევები. მომთაბარე ჰუნები მისი მეთაურობით მთელ აღმოსავლეთ ევროპას, ბალკანეთს და შემდეგ დასავლეთ რომის იმპერიას დაესხნენ თავს. ატილამ დიდი სახელმწიფო ჩამოაყალიბა და გეგმავდა დასავლეთ იმპერიის დაპყრობასაც. აეციუსისა და მისი მოკავშირეების ჯარების განადგურება ამ მიზნისკენ მიმავალ გზაზე მთავარი დაბრკოლება იყო. ამ გამარჯვებით ის განამტკიცებდა მდგომარეობას და დასავლეთ ევროპას ადვილად დაიმორჩილებდა, მაგრამ ფლავიუს აეციუსმა, თავისი დროის გამორჩეულმა სტრატეგოსმა და დიპლომატმა, კატალაუნის ველზე ბრძოლაში მოახერხა ატილას შეჩერება და ამით მისი დასავლური იერიშები ძალიან დაასუსტა. მიუხედავად ამისა, ატილამ ერთი წლის შემდეგ ილაშქრა იტალიაში, თუმცა რომაელებმა მოახერხეს მისი თავიდან არიდება. იმპერიის აღსასრული ახლოს იყო, მაგრამ აეციუსმა ეს კიდევ რამდენიმე ათწლეულით გადაავადა. შემდგომმა თაობებმა მას „უკანასკნელი რომაელი" უწოდეს.

თოტმეს III და მეგიდოს ბრძოლა

თოტმეს III (ძვ.წ. 1479-1425 წწ.) XVIII დინასტიის მეექვსე ფარაონი, ახალი სამეფოსა და ძველი ეგვიპტის ყველაზე გამოჩენილი სამხედრო მოღვაწე იყო. იგი თოტმეს II-სა და მისი „მეორე რანგის" ცოლის ისიდას ვაჟიშვილია. რადგან თოტმეს II-ს დედოფალ ხატშეპსუტთან ვაჟი არ ჰყავდა, მისი სიკვდილის შემდეგ ტახტზე მცირეწლოვანი თოტმესი ავიდა, რომლის რეგენტადაც ხატშეპსუტი დაინიშნა. თოტმეს III დედოფლის ქალიშვილზე, ნეფრურაზე დააქორწინეს, რათა განემტკიცებინა თავისი პოზიციები სამეფო ტახტზე. ფორმალურ მმართველად თოტმესი ითვლებოდა, რეალურ ძალაუფლებას კი ხატშეპსუტი ფლობდა, რომელმაც რეგენტობის მეშვიდე წელს თავი ფარაონად გამოაცხადა და თოტმეს III-თან ერთად 16 წელი მართავდა ეგვიპტეს. ხატშეპსუტის გარდაცვალების შემდეგ თოტმესი ეგვიპტის ერთპიროვნული მმართველი ხდება და სწორედ ამ დროიდან იწყება მისი ბრწყინვალე სამხედრო კარიერა. 

ნიკა ხოფერიას საჯარო ლექცია „ბრძოლა პეტრასათვის (535-551)"

 29 ნოემბერს, 18:00-ზე საქართველოს ეროვნულ არქივში (მის. ვაჟა-ფშაველას #1) საჯარო ლექციას თემაზე: „ბრძოლა პეტრასთვის (535-551 წწ.) და გვიანანტიკური ხანის საალყო ხელოვნება“, წაიკითხავს ნიკა ხოფერია.

ლაზიკის (ეგრისის) ომი ბიზანტიის იმპერიასა და სასანურ სპარსეთს შორის გვიანანტიკური ხანის სამხრეთ კავკასიის ისტორიაში ყველაზე მასშტაბური ისტორიული მოვლენაა. ლაზიკის ომი 21 წელიწადი გაგრძელდა და ის ძირითადად ლაზიკის სამეფოში, თანამედროვე დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე მიმდინარეობდა. ომში მონაწილეობა მიიღო მრავალმა ბიზანტიელმა და ირანელმა მხედართმთავარმა და გაიმართა სხვადასხვა კატეგორიის ბრძოლა: საალყო თუ საველე, შესაბამისად, ლაზიკის ომი სამხედრო ისტორიკოსებისთვის საინტერესო მასალას იძლევა. ლაზიკის ომის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ბრძოლა გაიმართა ციხე-ქალაქ პეტრას გარშემო. პეტრა ლაზიკაში ბიზანტიელთა სტრატეგიული, ეკონომიკური და პოლიტიკური ცენტრი და ლაზიკის გასაღები იყო. ლაზიკის ომში გამართულ ბრძოლებს შორის, პეტრას გამორჩეული ადგილი უჭირავს არა მხოლოდ მისი ხანგრძლივობით, არამედ საბრძოლო მოქმედებათა სიმძაფრითა და საალყო მეთოდთა მრავალფეროვნებით. ლექციაში მიმოხილული იქნება ციხე-ქალაქ პეტრას სტრატეგიული მნიშვნელობა, ეკონომიკური ფუნქცია, დაარსების ისტორია და გვიანანტიკური სამხედრო-საალყო ხელოვნება პეტრას ალყის მიხედვით. დასწრება თავისუფალია

ბრძოლა მდინარე ცხენისწყალთან, 550 წ.

მდინარე ჰიპისთან ანუ ცხენისწყალთან ბრძოლა ლაზიკის ომის ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური და მნიშვნელოვანი სამხედრო დაპირისპირება იყო, რომელმაც ხელი შეუშალა სასანური სპარსეთის შაჰს ხოსრო I-ს, დახმარებოდა ალყაშემორტყმულ პეტრას გარნიზონს დამატებითი შენაერთებით და ასევე დროებით განამტკიცა ბიზანტიელთა პოზიციები ლაზიკაში. ბრძოლა მნიშვნელოვანია იმითაც, რომ ის საველეა და არა საალყო. ლაზიკის ომში კი ძირითადად სწორედ საალყო მოქმედებები მიმდინარეობდა, ციხესიმაგრეებისა და გამაგრებული ქალაქების გარშემო. საველე ბრძოლას განსაკუთრებული სპეციფიკა გააჩნია და ცხენისწყალთან ბრძოლაში გვიანანტიკურ ხანაში გავრცელებული სხვადასხვა ტაქტიკური ხერხი გამოვლინდა.(სტატიის ტექსტი წარმოადგენს შემოკლებულ და სამეცნიერო-პოპულარულ ენაზე გადაწყობილ ვარიანტს ჩემი სამეცნიერო სტატიისა (ლაზურ-ბიზანტიური ფალანგა მდინარე ცხენისწყალთან ბრძოლაში (550 წ.), რომელიც დაიბეჭდა საისტორიო კრებულის V ტომში).

ბრძოლა არტაქსატასთან, 36 წ.

I საუკუნეში იბერიის (ქართლის) სამეფო კავკასიაში რომის იმპერიასა და პართიის სამეფოს ურთიერთობებში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა. იბერიის მეფეები ხშირად იცვლიდნენ ორიენტაციას და ზოგჯერ თავის სასარგებლოდ იყენებდნენ ორი დიდი სახელმწიფოს დაპირისპირებას საკუთარი პოზიციების გასამტკიცებლად და კავკასიასა და სომხეთში გავლენის მოსაპოვებლად. სომხეთი რომისა და პართიისათვის სტრატეგიული მნიშვნელობისა იყო. ის იკავებდა ფართო ტერიტორიას და ერთგვარ ბუფერს ქმნიდა ორ მძლავ ქვეყანას შორის. ორივე მხარე ცდილობდა აქ თავისი მომხრე მმართველი დაესვა, რომელიც გაატარებდა მათ ინტერესებს ამ მხარეში. რომაელებმა 18 წელს პოლემონ პონტოელის ვაჟი ზენონი (არტაქსიას III) დანიშნეს მეფედ, რომელმაც 35 წლამდე იმეფა. ამის შემდეგ სომხეთში რომის თანხმობით, პართიის მეფე არტაბან III-ს ძე არშაკ I გამეფდა, რომელიც იბერიის მეფის ფარსმანის ძმის, მითრიდატეს მოსყიდულმა მსახურებმა მოკლეს იმავე წელს და არტაბან III-მ ახლა მეორე ვაჟის, ოროდის დასმა გადაწყვიტა სომხეთის ტახტზე. რომის იმპერატორმა ტიბერიუსმა ოროდი რომისათვის მიუღებელ პრეტენდენტად მიიჩნია და იბერიის მეფე ფარსმან I და მისი ძმა მითრიდატე წააქეზა სომხეთში შეჭრისა და ტახტზე მითრიდატეს დასმისათვის. 

„ბრძოლა ბრძოლაში" - შატო უგომონის დაცვა, 1815 წ. 18 ივნისი

ბელგიაში, ვატერლოოსთან მდებარე, მემამულის ერთი, ჩვეულებრივი შატო-ფერმა, რომელსაც უგომონი ეწოდება, 1815 წლის 18 ივნისიდან მსოფლიოში ცნობილი ადგილი გახდა. ეს საკმაოდ მოზრდილი ნაგებობა საკვანძო წერტილად იქცა სერ ართურ უელსლის, ჰერცოგ ველინგტონის ინგლისური არმიის ხელში, დაიცვა მისი მარჯვენა ფლანგი და ფრანგებს თავისუფლად მოქმედების საშუალება აღუკვეთა. ორივე მხარე გააფთრებით იბრძოდა უგომონთან, მრავალი დაეცა ტყვიით, ყუმბარითა თუ ხიშტით მოცელილი, მაგრამ დიდი მსხვერპლის მიუხედავად, შეტაკება ვატერლოოს ბრძოლის დასასრულამდე არ შეწყვეტილა. მთელი დღე გრძელდებოდა ფრანგთა თავზეხელაღებული იერიშები, რასაც მოხერხებულ პოზიციებზე განლაგებული მოწინააღმდეგე საპასუხო დარტყმებით პასუხობდა. „არასდროს შეუტევიათ პოზიციისთვის ასე მძვინვარედ და არც არასდროს დაუცავთ ის ასე კარგად" აღნიშნავდა ჰერცოგი ველინგტონი. 

ტენოჩტიტლანის ალყა, 1521 წ. 26 მაისი-13 აგვისტო

ტენოჩტიტლანის აღება კოლონიალური ომების პირველი პერიოდის უმნიშვნელოვანესი მოვლენა იყო და საფუძველი ჩაუყარა ცენტრალურ ამერიკაში ესპანელთა გაბატონებას. ესპანელმა თავზეხელაღებულმა თავგადასავალთა მაძიებლებმა და კონკისტადორებმა შეძლეს დაემხოთ კოლუმბის აღმოჩენილი ახალი სამყაროს – ამერიკის – უძლიერესი იმპერია – აცტეკთა სახელმწიფო. ეს ფაქტი მჭიდროდ უკავშირდება ერნან კორტესის სახელს, რომელმაც მექსიკის კოლონიზაციას დაუდო სათავე.

კონსტანტინოპოლის ალყა, 1453 წ.

კონსტანტინოპოლის დაცემა 1453 წელს, საკვანძო მოვლენად იქცა შუა საუკუნეების ისტორიაში. აღმოსავლეთ ევროპისა და მართლმადიდებლური ქრისტიანობის ყველაზე მყარი ციტადელი ოსმალების ხელში აღმოჩნდა. ამავდროულად დაეცა რომის იმპერიის მემკვიდრეობის უკანასკნელი ძეგლი, დიდი კულტურული და სავაჭრო ცენტრი. შუა საუკუნეების ევროპის ყველაზე ნათელი წერტილი განვითარების თვალსაზრისით. დასავლეთმა ევროპამ თვითონ მისცა საშუალება თურქებს დაენგრიათ აღმოსავლეთის დამცავი კედელი და მალე იწვნია კიდეც თავის თავზე ომები და უბედურება, რაც კონსტანტინოპოლის დაცემის შედეგებს მოჰყვა. ზოგადად ბიზანტიის დედაქალაქის ოსმალების მიერ დაკავება 1453 წელს – მიიჩნევა შუა საუკუნეების დასასრულად მიჩნეული მოვლენებიდან ერთ-ერთ ყველაზე მართებულად და ამისთვის საკმარისი საბუთებიც არსებობს.

გავგამელას ბრძოლა (ძვ.წ. 331 წ.)

პიროვნულ დონეზე ალექსანდრე დიდი წარმოგვიდგება, როგორც ყოველმხრივ სრულყოფილი ადამიანის სახე, რომელმაც მთელი მსოფლიო დაიპყრო, მაგრამ საკუთარი თავი დაკარგა.

ერნესტ ბადიანი

დარიოსს იმ არმიასთან მოუწევს ბრძოლა, რომელსაც ალექსანდრე მეთაურობს.

ალექსანდრე მაკედონელი ისოსის ბრძოლის წინ (ფლავიუს არიანეს მიხედვით)

ძვ.წ. 331 წელს გამართულმა ბრძოლამ გავგამელასთან, საბოლოოდ გადაწყვიტა სპარსეთის უზარმაზარი იმპერიის ბედი და მსოფლიოს მბრძანებლის კვერთხი ალექსანდრე მაკედონელს ჩაუგდო ხელში. აქემენიანთა ირანის დიდება ახალი, ელინისტური იმპერიის ტახტზე მჯდარი გენიალური მთავარსარდლის ჩრდილმა დაფარა. გავგამელასთან ალექსანდრემ გრანიკოსის, ისოსის, ღაზისა და ტიროსის შემდეგ კიდევ ერთხელ დაამტკიცა თავისი მხედართმთავრული შესაძლებლობები. მიუხედავად იმისა, რომ ბრძოლის ველი სპარსეთის მეფემ აირჩია და თავისი ჯარისთვის მომგებიანი პოზიცია დაიკავა, გაშლილი მინდორი, სადაც თავისუფლად იმოქმედებდა სპარსეთის მძლავრი კავალერია. სპილოები და საბრძოლო ეტლები და სადაც შეძლებდა, რომ მაკედონელთათვის ალყა შემოერტყა, ალექსანდრემ გაბედა მის წინააღმდეგ ბრძოლა, განახორციელა მეტად სარისკო, თავზეხელაღებული მანევრი თავისი ცხენოსნებით და გამარჯვება მოიპოვა ძველი მსოფლიოს ისტორიის ერთ-ერთ უდიდეს ბრძოლაში. გავგამელამ საბოლოოდ გაუხსნა მას გზა დაეკავებინა ბაბილონი და მთელი სპარსეთის იმპერია ხელში ჩაეგდო. ამ ბრძოლის შედეგმა ძველი მსოფლიოს ისტორია შეცვალა და მასში ახალ, ელინისტურ ხანას დაუდო საფუძველი, რომელიც სამ საუკუნეზე მეტხანს გაგრძელდა და ევროპისა და აზიის დიდი ნაწილი ბერძნულ კულტურას აზიარა. 

ბრძოლა ჰატინთან,3-4 ივლისი, 1187 წ.

ჰატინის ბრძოლა 1187 წელს, ტიბერიადის ტბის მახლობლად, გადამწყვეტი გამოდგა იერუსალიმის ჯვაროსნული სამეფოსათვის და აიუბიანების სასულთნოსათვის. ბრძოლის შედეგად ჯვაროსანთა დიდი ქრისტიანული მოძრაობა მეტად დასუსტდა, დაკარგა საუკეთესო პოზიციები პალესტინაში და წმინდა ქალაქის დაცემის შემდეგ ვეღარ გაიმართა წელში. აიუბიანებმა კი უდიდეს წარმატებას მიაღწიეს, შექმნეს უზარმაზარი ისლამური იმპერია, რომელიც ეგვიპტეს, ჩრდილოეთ აფრიკის ნაწილს, პალესტინას, სირიასა და არაბეთის ნახევარკუნძულის დასავლეთ სანაპიროს მოიცავდა. იერუსალიმის აღებით სულთანმა სალადინმა – მსოფლიო ისტორიის ერთ-ერთმა უდიდესმა პოლიტიკურმა და სამხედრო მოღვაწემ – დაასრულა ეგვიპტეში დაწყებული საქმე, რის შემდეგაც მოიგერია მესამე ჯვაროსნული ომიც და მემკვიდრეებს უდიდესი სასულთნო დაუტოვა. ევროპელი მეფეები - მაგალითად ინგლისის მეფე რიჩარდ I ლომგული, საღვთო რომის იმპერატორები ფრიდრიხ I ბარბაროსა და ფრიდრიხ II ჰოფენშტაუფენი, ფრანგი ხელმწიფე ფილიპე II ავგუსტუსი - კიდევ რამდენჯერმე ეცადნენ უწინდელი მდგომარეობის აღდგენას, მაგრამ ხანგრძლივი დროით ვერც იერუსალიმი დაიბრუნეს და წმინდა მიწასაც ნელ-ნელა დასცილდნენ. რომის პაპთა მოწოდებები უკვე უშედეგოდ გაისმოდა ევროპაში ან მხოლოდ მცირე გამოხმაურებას თუ ჰპოვებდა, ევროპაში გამართული სისხლისმღვრელი ომებიც გარკვეულწილად აფერხებდა ახალი, მძლავრი ჯვაროსნული მოძრაობის წამოწყებას, ამიტომ სალადინის წარმატება 1187 წელს ჰატინის ბრძოლაში საკვანძო მომენტი გამოდგა შუა საუკუნეების ისტორიისთვის -  დაუმკვიდრა რა მუსლიმებს ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროები. 

ქადეშის ბრძოლა (დაახლ. ძვ.წ. 1274 წ.)

ქადეში, დასავლეთ სირიის ეს ქალაქი ორ უძველეს იმპერიას შორის ლეგენდარული ბრძოლის ადგილად იქცა. ოსირისის, ამონ-რასა და ჰორის ქვეყნის, ეგვიპტის XIX დინასტიის ფარაონის, რამზეს II „დიდის” ამბიციები იმ დროის მეორე უძლიერესი სამეფოს, ხეთების სახელმწიფოს მეფის, მუვატალის II-ს ინტერესებს შეეჯახა. ქადეში ძველი დროის ერთ-ერთი უდიდესი ბრძოლა იყო. მის შესახებ არსებობს უმეტესწილად ეგვიპტური ტექსტები (სტელები, წარწერები), რომლებიც პროპაგანდისტულ ხასიათს ატარებენ; ხეთური მხრიდან სადღეისოდ აღმოჩენილია მხოლოდ მწირი მასალა, თუმცა გვაქვს ფირფიტა, რომელზეც ეგვიპტესთან დაზავების პირობებია აღწერილი. ის მსოფლიოში უძველეს შემორჩენილ საზავო ხელშეკრულებად ითვლება. არსებული წარწერები იძლევა საშუალებას აღვადგინოთ ომის მსვლელობა და ბრძოლა განვიხილოთ.

სარიყამიშის ბრძოლა (22 დეკემბერი, 1914 - 17 იანვარი, 1915)

სარიყამიშის ბრძოლა I მსოფლიო ომის პროცესში კავკასიის ფრონტზე რუსეთისა და ოსმალეთის იმპერიებს შორის მიმდინარე ხანგრძლივი სამხედრო მოქმედებების მნიშვნელოვანი მომენტი იყო. ამ ბრძოლამ განაპირობა რუსთა უპირატესობა ოსმალეთთან ომში 1917 წლამდე.(1)  სამხედრო თვალსაზრისით კი სარიყამიშის ბრძოლა იყო ოსმალური ჯარის კატასტროფული მარცხი, უზარმაზარი დანაკარგებით და გზის გათავისუფლება რუსეთის არმიისთვის ანატოლიის ზეგანისკენ.

აინ ჯალუთის ბრძოლა, 3 სექტემბერი, 1260 წ.

აინ-ჯალუთის ბრძოლა სამხედრო ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო, საკვანძო მომენტია, არა მხოლოდ სამხედრო თვალსაზრისით, არამედ პოლიტიკური და კულტურული. აქ მონღოლები პირველ დიდ წინააღმდეგობას გადააწყდნენ ახლო აღმოსავლეთის მუსლიმი ხალხებისგან და მარცხი განიცადეს. ეს აქამდე შეუჩერებელი ჩინგიზიდების პირველი სერიოზული მარცხი აღმოჩნდა, რამაც ჰულაგუ ყაენს ხელი ააღებინა ჩრდილოეთ აფრიკის დაპყრობაზე და ილხანთა იმპერიის სამხრეთ-დასავლეთი საზღვრები გაავლო. მონღოლთა ჯარში იბრძოდნენ კილიკიელი სომხები და ქართველებიც კი, რომლებიც ვალდებულები იყვნენ მონღოლთა ჯარში ემსახურათ, როგორც ვასალებს.

ვატერლოოს ბრძოლა, 18 ივნისი, 1815 წ.

18 ივნისი, 1815 წელი, ბელ-ალიანსეს მიმდებარე ატალახებული, ოფლითა და სისხლით გაჯერებული მიწა, გვარდიის უკანასკნელი კარე არმიის უკანდახევას საკუთარი მკერდით ფარავს, განწირული, მაგრამ სიმამაცითა და სიმტკიცით აღსავსე სახეები, ტყვიებით დაცხრილული მუნდირები. გამარჯვებული ბრძოლების სახელწოდებებით შემკული ოქროსირმული საიმპერიო დროშები, ახლა დასვრილი, გაქელილი, გაშავებული ოქროს არწივები. . .ბრიტანელი მხედარი დანებების ბრძანებით მიმართავს გვარდიელთა მეთაურს, გენერალ კამბრონს, დაგვნებდით და გადარჩებით. . . მეომრებმა ერთმანეთს გადახედეს, თვალებში ნაპერწკალი გაუკრთათ. კამბრონი კი წამოიმართა და მცირე ხნით ჩამოვარდნილ სიჩუმეში გაისმა მისი ფოლადისებური სიტყვები: “მერდე! შეტევაზე!”. . . ვატერლოოს ბრძოლა ნაპოლეონის, ამ დიადი სამხედრო და პოლიტიკური გენიის უკანასკნელი, ღრმა ამოსუნთქვა და საფრანგეთის იმპერიის დასასრული იყო. ამავე დროს დასრულდა ნაპოლეონის ომების ეპოქა. იმპერატორი დამარცხდა, დამარცხდა მისი იდეები, დაეცა დიდების არწივი, მაგრამ სამუდამოდ დარჩება დიდი იმპერატორის სახელი. მიუხედავად იმისა, რომ “ასი დღე” ნაპოლეონისთვის წარუმატებლად წარიმართა, მის საოცარ ცხოვრებაში წარუშლელი კვალი დატოვა. ამ ბრძოლაში მოიპოვა დიდება ინგლისელთა იმ დროის ერთ-ერთმა საუკეთესო სამხედრო მოღვაწემ, სერ არტურ უელსლიმ, ჰერცოგმა ველინგტონმა. იგი პირველად დაუპირისპირდა ნაპოლეონს და გაამართლა ის იმედები რასაც მასზე ამყარებდნენ. გამოსარჩევია ნაპოლეონის ომების კოლორიტული ფიგურის, პრუსიელი ფელდმარშლის, გებჰარდ ლიბერეხტ ფონ ბლიუხერის სიმამაცე და გამარჯვების წყურვილი. სწორედ მისი დახმარებით შესძლო ველინგტონმა იმპერიის უძლეველი არწივის დამარცხება და დიდების მოპოვება. ვატერლოოს ბრძოლა თავდაცვითი ბრძოლის მშვენიერი ნიმუშია, ასევე კარგად ჩანს რამხელა მნიშვნელობა ენიჭება სისწრაფესა და დროულ ინფორმირებას, ინიციატივის უნარს სამხედრო მეთაურებში, ბრძოლის ველს, ამინდსა და საბრძოლო პოზიციებს.

ბრძოლა ზამასთან, 19 ოქტომბერი, ძვ.წ. 202 წ.

აფრიკის ცხელ მიწაზე ღამეს დაესადგურებინა, ცა ვარსკვლავებით იყო მოჭედილი, ნახევარმთვარე დაჰყურებდა უძველეს ქალაქ კართაგენს, მის მასიურ კედლებსა და უზარმაზარ ნავსადგურს, მაგრამ ქალაქს არ ეძინა, თითქოს რაღაცას შეეშფოთებინა ის სხვადასხვა ეროვნებისა და რჯულის ხალხი, რომელიც ამ გალავნის მიღმა სახლობდა, დაძაბულობა იგრძნობოდა, სუფეტები და სენატორები ბაალის ტაძართან იყვნენ შეკრებილები, ხოლო ჩირაღდნიანი მონები ღამეული სიბნელის გაფანტვას ცდილობდნენ. ჰანონი და ჰისგონი გაცხარებულები საუბრობდნენ რომაელთა წინააღმდეგ მომავალი მოქმედებების შესახებ. ამ დროს გალავანიდან მცველებმა მხედართა ჯგუფი დალანდეს. ისინი სწრაფად მოუახლოვდნენ კარიბჭეს და მალე მათი ცხენები კართაგენის ვიწრო ქუჩებში მითქარუნობდნენ. მხედრები ბაალის ტაძარს მიუახლოვდნენ, ერთ-ერთი მათგანი დაქვეითდა, მუზარადი მოიხადა და ცეცხლის შუქზე გამოჩნდა, რომ იგი ცალთვალა იყო, მეორე, კუპრივით შავ თვალში კი ამოუცნობი ალი უკიაფებდა, დააოჭებულ და იარებით დაღარულ სახეზე მცირედ გაჭაღარავებული შავი წვერი მოსდებოდა. იგი ჰისგონს მიუახლოვდა. – ჰანიბალ! შესძახეს გაოცებულმა სუფეტებმა ერთად, ბრძოლის შესახებ ცნობა ჩვენამდე არ მოსულა, რა მოხდა? – ასე იმიტომ მოხდა, რომ რომაელებმა უკან დასახევი გზა მოგვიჭრეს და მეც კი ძლივს დავაღწიე თავი, ჯარი დაღუპულია, ომი წაგებულია, სციპიონი რამდენიმე დღეში აქ იქნება, კართაგენი საფრთხეშია – წარმოთქვა კაცმა, რომელიც პირველად და საბოლოოდ დამარცხდა გენერალურ ბრძოლაში...