ლეგენდარული ხმლები შუა საუკუნეებიდან

შუა საუკუნეების ეპოქაში, რომელსაც „მახვილისა და ჯვრის ქორწინებასაც" უწოდებენ, ხმალს განსაკუთრებული რელიგიურ-კულტურული დატვირთვაც გააჩნდა, გარდა იმისა რომ რაინდის ერთ-ერთი ძირითადი იარაღი იყო. ამ პერიოდის ბევრ ლეგენდარული თუ რეალური პიროვნების ხმლის სახელწოდებაც შემორჩენილია, მათ შორისაა გრამი - სიგურდის, სკანდინავიური მითოლოგიის გმირის ხმალი („ნიბელუნგების სიმღერაში" გრამს ბალმუნგი ეწოდება და ზიგფრიდის ხმალია); მეფე ართურის ხმალი - ექსკალიბური; დანიელთა ლეგენდარული მეფის ჰროლფრ კრაკის - სკოფნუნგი; როლანდის - დურენდალი („სიმღერა როლანდზე"); კარლოს დიდის ხმალი - ჟუაიეზი; როდრიგო დიასის (ელ სიდის) ხმლები - ტისონა და კოლადა; ფერდინანდ III კასტილიელის - ლობერა და ა.შ. ხმლის კულტი არსებობდა ისლამურ სამყაროშიც. ყველაზე ცნობილი აღმოსავლური ხმლებიდან არის ხალიფა ალი იბნ აბუ ტალიბის - ზულფიკარი. ამ პოპულარულენოვან სტატიაში მოკლედ მიმოვიხილავ დასახელებულ, ლეგენდარულ იარაღებს. 

შეიარაღების წონა ანტიკურ ხანასა და შუა საუკუნეებში

ანტიკური ხანისა და შუა საუკუნეების შესახებ უამრავი არასწორი წარმოდგენა არსებობს, რომელთაც გარკვეულ პერიოდში დაიმკვიდრეს ადგილი და მათი ამოშლა ხალხის მეხსიერებიდან რთულია. ერთ-ერთი ასეთი მითი უკავშირდება ამ პერიოდის აბჯარ-საჭურვლის ზომა-წონას. ხშირად აღნიშნავენ თითქოს აბჯარი რამდენიმე ათეულ კილოგრამს იწონიდა, ძველად ხალხი ბევრად ღონიერი იყო და შეეძლო მისი ტარება ან უძრავად იჯდა ამ აბჯარში და ბრძოლისას ფაქტობრივად ვერ მოძრაობდა, ცხენიდან ჩამოვარდნილი ვეღარ დგებოდა და ა.შ. ასევე საუბრობენ 15-20 კილოგრამიან და უფრო მეტი წონის მქონე ხელჩართული ბრძოლის იარაღზე - მოკლე თუ ორსახელურიან მახვილებზე, ჩუგლუგებზე, ცულებზე. ბევრგან შეიძლება წააწყდეთ ცნობას 40 კილოგრამზე მძიმე სპარტული ფარებისა და აღჭურვილობის სხვა დეტალების შესახებ. უმეტესობა ამ ცნობებისა რეალობასთან ახლოსაც კი არაა, ზღაპარზე უფრო არარეალურია და მათი ჩამოყალიბებისას არაა გათვალისწინებული არც სამხედრო საქმის ძველი ტრაქტატები, არქეოლოგიური ნიმუშები და მათი კვლევები,

ნიკა ხოფერია - ვახტანგ გორგასლის ეპოქის სამხედრო ისტორიის საკითხები (ნაწილი IV)

ჯარების რიცხოვნობა და „სამხედრო ეკონომიკა". ჯუანშერი ასახელებს ვახტანგის არმიის რაოდენობას – "ხოლო ვახტანგ მოუწოდა ყოველთა სპათა ქართლისადა; და შემოკრბეს ყოველნი და დაიბანაკეს მუხნარს და ხერკს, ამიერ და იმიერ არაგუსა: და იყო ასი ათასი მხედარი(75) და სამოცი ათასი ქუეითი", რასაც ემატება ვარაზ ბაკურის თორმეტი ათასი და „კავკასიის მეფეთა" ორმოცდაათი ათასი მხედარი.(76) ეს რიცხვები არ შეესაბამება არც ანტიკურობის და არც შუა საუკუნეების არმიების საშუალო და თუნდაც მაქსიმალურ სტანდარტებს. როგორც მოსახლეობის, ისე იმდროინდელი არმიების რიცხოვნობის გამოანგარიშება რთული საქმეა. ამ მხრივ დიდად მნიშვნელოვანია დემოგრაფიული ფაქტორიც.

ნიკა ხოფერია - ვახტანგ გორგასლის ეპოქის სამხედრო ისტორიის საკითხები (ნაწილი III)

ქვეითები. ირანული სამხედრო სისტემის მსგავსად, როგორ ჩანს, V საუკუნიდან ფეხოსნები არც იბერიის ჯარში არ ასრულებდნენ წამყვან როლს, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, კავალერიის მიღწეული შედეგი მათ უნდა განემტკიცებინათ, დაეკავებინათ პოზიციები. ასევე, ფეხოსნები იღებდნენ მტრის ციხე-სიმაგრეებსაც. მათ შორის უმეტესობა მსუბუქად იყო შეიარაღებული, რადგან აბჯარ-საჭურველი ძვირი ჯდებოდა, ხოლო ღარიბებს არ შეეძლოთ დიდებულთა მსგავსად აღჭურვილიყვნენ. თუმცა, შედარებით მარტივი, მსუბუქი საჭურველი და მუზარადები ქვეით ჯარში გამორიცხული არ არის.(61) იქნებ, ამასთან დაკავშირებით უწოდა მათ ჯუანშერმა „მკვირცხლი ერისაი". მსუბუქი ქვეითი ჯარი ძირითადად შეიარაღებული იყო ხელშუბებით, მშვილდ-ისრებით, შურდულებით, შუბებითა და ფარებით.

ნიკა ხოფერია - ვახტანგ გორგასლის ეპოქის სამხედრო ისტორიის საკითხები (ნაწილი II)

კ. კაციტაძე აღნიშნავს, რომ კატაფრაქტები იბერიის სამეფოში ფარსმან I-სა და ამაზასპის დროსაც უნდა ყოფილიყვნენ და რომ, იბერიელები მათ I-VI საუკუნეებში იყენებდნენ. ასევე, სტრაბონის ცნობას ალბანელთა აღჭურვილობის შესახებ (რომელთა მსგავსი, ბერძენი ავტორის გადმოცემით, იბერიელებსაც ჰქონდათ) მიიჩნევს იმის დასტურად, რომ იბერიაში მძიმე კავალერია უნდა არსებულიყო. ამასთანავე, პლუტარქეს მიერ ლუკულუსისა და ტიგრან II-ს ბრძოლაში დასახელებულ იბერიელ შუბოსნებსაც თვლის მხედრებად და მიიჩნევს, რომ ისინიც კატაფრაქტები უნდა ყოფილიყვნენ. ამის მიზეზად მოჰყავს „მარდთა" მოისარი ცხენოსანი ჯარი, რომელთა გვერდით იდგნენ იბერები, ყველაზე „ბრძოლისჟინიანები" ტიგრანის არმიაში; რადგან მარდები მსუბუქი მხედრები იყვნენ და ეს დაზუსტებულია, იბერებს, რომლებიც შუბოსნებად არიან დასახელებულები, მძიმე კავალერიად მიიჩნევს.(37) სტრაბონის ზემოთ დასახელებული ცნობის მიხედვით არც გ. გამყრელიძე გამორიცხავს I-II საუკუნეებში ქართლსა და ალბანეთში კატაფრაქტების გამოყენებას.(38)

ნიკა ხოფერია - ვახტანგ გორგასლის ეპოქის სამხედრო ისტორიის საკითხები (ნაწილი I)

ნაშრომი დაიბეჭდა „საისტორიო კრებულის" III ტომში (თბილისი, 2013)

ვახტანგ გორგასალი გვიანანტიკური ხანის იბერიის უკანასკნელი ძლიერი მონარქია. როგორც აკად. მარიამ ლორთქიფანიძე აღნიშნავს: „V ს. მეორე ნახევრის ქართლის ისტორიაში უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ ფიგურას წარმოადგენს დიდი სახელმწიფო მოღვაწე მეფე ვახტანგ I. ამ პერიოდის ქართლის ისტორიის ძირითადი მოვლენები ვახტანგ გორგასალის სახელთანაა დაკავშირებული და ამდენად ამ ეპოქას შეიძლება ეწოდოს ვახტანგ გორგასლის ეპოქა".(1)

ქართულ ისტორიოგრაფიაში არაერთი ნაშრომი მიეძღვნა ვახტანგის მოღვაწეობის სხვადასხვა მხარეს.(2) ამჯერად ჩვენთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ვახტანგ გორგასალის ეპოქის სამხედრო ასპექტები, რომლებიც შედარებით ნაკლებადაა შესწავლილი. ვახტანგის მეფობის სამხედრო-პოლიტიკური ასპექტების შესასწავლად რამდენიმე წყარო შეგვიძლია გამოვიყენოთ.

ხმლები, ნაწილი I

ხოპეში – ძველეგვიპტური ცივი იარაღი. გარეგნულად იატაგანს გავდა. შედგებოდა ტარისა და მოღუნული პირისგან. ხოპეშის ტარი ორსახელურიანი იყო და მისი გამოყენება სწორედ ორი ხელით გახლდათ უმჯობესი. მისი სიგრძე 50-60 სმ(20-24 დუიმი) აღწევდა, თუმცა არსებობდა უფრო პატარა ზომებიც. ნახევარმთვარის ფორმის პირიანი ხოპეში ხმალი არ იყო(რომელიც ხანჯლისგან წარმოიქმნა) და საბრძოლო ცულის განვითარების შედეგს წარმოადგენდა, მაგრამ თავის წინაპრისგან განსხვავებით, მისგან მიყენებული ჭრილობა ხმლისას უფრო ჰგავდა. ამ იარაღის გამოყენება დაახლ. ძვ.წ. 1300 წლიდან შეწყვიტეს.

შუბი

 

შუბი – საჩხვლეტი ან საჩეხი გრძელ ტარიანი ცივი იარაღი. შუბი გამოიყენებოდა როგორც სასროლად ასევე ხელჩართული ბრძოლისთვის. შუბი შედგება ხის ტარისგან და მასზე დამაგრებული ლითონის ბასრი წვერისგან. პირველი შუბი ძალზედ პრიმიტიული იყო, ის უბრალოდ წაწვეტებული ხის ჯოხი იყო, თუმცა საუკუნეების მანძილზე შუბი განვითარდა და სხვადასხვა ტიპებად დაიყო: სასროლი, საჩხვლეტი, საჩხვლეტ-საჩეხი. აქ მინდა წარმოგიდგინოთ რამდენიმე მათთაგანი, რომლებსაც სხვადასხვა ერი სხვადასხვა ხანაში იყენებდა:

ხმალი აზიის მომთაბარე ხალხებში

             მოღუნული დაშნა, ცნობილი როგორც Gladius Hunniscus, ცენტრალურ ევროპაში VIII საუკუნეში გამოჩნდა, თუმცა არ არსებობს არანაირი მტკიცებულება, რომ ჰუნები ასეთ დაშნებს იყენებდნენ. ამის საწინააღმდეგოდ შეიძლება ითქვას, რომ ჰუნების საყვარელი იარაღი ორლესული სასანიდური ტიპის მახვილი იყო. ასეთივე ხმალს გოთებიც იყენებდნენ.

რომაელი ლეგიონერების მუზარადი და ფარი ძვ.წ III-II საუკუნეებში

ძვ.წ II საუკუნეში რომაელ ლეგიონერებს თავისი ხარჯებით უნდა შეეძინათ
სამხედრო აღჭურვილობა, ამიტომ ყოველ მეომარს შეიძლებოდა განსხვავებული მუზარადი და სხვადასხვა ტიპის აბჯარი ჰქონოდა. ადრეულ რესპუბლიკური რომი განუწყვეტლივ ომებს აწარმოებდა და ამიტომ მათ ჭირდებოდათ ყოფილიყვნენ მუდმივ მზადყოფნაში და ჰქონოდათ ბევრი და მაღალი ხარისხის იარაღი.

საალყო მანქანები

კატაპულტა ( ბერძნ. καταπέλτης, ლათ. ტორმენტუმ, ცატაპულტა ) _ ბერძნული ტერმინი, რომელიც ზოგადად ეწოდება ნებისმიერ ქვისმტყორცნელ საბრძოლო მანქანას. ასეთი ტიპის იარაღი დაახლ. ძვ.წ V-IV საუკუნიდან შემოვიდა ხმარებაში ჯერ საბერძნეთში, ხოლო შემდეგ რომის იმპერიაში. იყენებდნენ შუა საუკუნეების პერიოდშიც. არსებობს ვარაუდი, რომ კატაპულტის მსგავს საბრძოლო მანქანებს უფრო ძველადაც, ძვ.წ IX საუკუნეშიც კი იყენებდნენ ახლო აღმოსავლეთში, თუმცა ეს მთლად დაზუსტებული არ არის.

ძველი რომაელი ავტორები კატაპულტას ტორმენტუმ –ს უწოდებდნენ, რაც მომდინარეობს კატაპულტის ე.წ “კოვზის” დასამაგრებელი გრეხილი, სქელი თოკისგან. ადრეულ რომაულ ხანაში კატაპულტას სწორედ მძიმე რკინის ისრების და ქვების სასროლ მანქანებს უწოდებდნენ, რომელიც არბალეტის პრინციპით მოქმედებდა, მაგრამ შემდეგ ასეთ საბრძოლო იარაღებს “ბალისტა”უწოდეს, ხოლო კატაპულტა ზოგადად ყველანაირი ქვისა და ისრების მტყორცნელ მანქანას უწოდეს. სიტყვა-სიტყვით კატაპულტა ან ბერძნული катапелтес ასე ითარგმნება: “წინააღმდეგ[კატა] ფარისა[პელტე]”. ეს სახელწოდება მომდინარეობს კატაპულტის თვისებიდან, გაარღვიოს ნებისმიერი აბჯარი და მოკლას თუნდაც მძიმედ აღჭურვილი მებრძოლი შორ დისტანციაზე. ალექსანდრე მაკედონელი ქალაქ ღაზის ალყის დროს მძიმედ დაიჭრა მხარში კატაპულტის ისრით, რომელმაც მისი ფარი და აბჯარი სულ ადვილად გაარღვია. თვითონ ალექსანდრეც იყენებდა ამ მომაკვდინებელი ძალის იარაღს ბრძოლაში. კატაპულტების რაოდენობა არასოდეს ყოფილა დიდი, რადგან მისი დამზადება საკმაოდ რთული იყო და დიდ დროს მოითხოვდა. გარდა იმისა, რომ ამ იარაღს მტრისთვის ზიანის მიყენება შეეძლო, ასევე დიდი იყო მის მიმართ შიში, რის გამოც მოწინააღმდეგის მეომრები შიშით ცახცახებდნენ, რადგან ყველამ იცოდა, რომ კატაპულტიდან ნასროლი ისარს ვერც ფარი და ვერც აბჯარი წინ ვერ აღუდგებოდა. კატაპულტის პრინციპით მოქმედებდა რომაული “მორიელიც (სცორპიო)”, რომელსაც ლეგიონერები როგორც ბრძოლაში, ასევე ალყის დროსაც წარმატებით იყენებდნენ.

საინტერესოა, რომ საუკეთესო კატაპულტებისათვის თოკის მაგივრად თმისგან დაგრეხილ თოკს იყენებდნენ. ამას მოწმობს პოლიბიოსის ცნობები, რომლის მიხედვითაც ალყაში მოქცეულ ქალაქ სინოპს, 7 ტონა თმა გაუგზავნეს კატაპულტების თოკისთვის. ხშირად იყენებდნენ ცხენის ძუასაც. როდესაც პუბლიუს კორნელიუს სციპიონ აფრიკელმა ახალი კართაგენი აიღო ესპანეთში, იქ ხელში ჩაიგდო 75 ბალისტა და 400 კატაპულტა. ამ 400 კატაპულტაში არბალეტის პრინციპზე მომუშავე მანქანების გარდა ყველანაირი სხვა ქვისმსროლელი ტექნიკა იგულისხმება. საბოლოოდ გვიანდელი ხანის რომის იმპერიაში სიტყვა კატაპულტი დამკვიდდრდა, როგორც “ონაგრის” პრინციპზე მომუშავე ქვისმტყორცნი მანქანის სახელი. ახლა გადავიდეთ ონაგრებზე. ონაგრი (ბერძ. όναγρος, ლათ. ონაგრეს) რომაული საბრძოლო მანქანა იყო, რომელიც კატაპულტის მსგავსად მტრისათვის ქვების დასაშენად გამოიყენებოდა. სიტყვასიტყვით ონაგრი ითარგმნება, როგორც “ველური სახედარი”. უწოდებენ ასევე კატაპულტასაც. ონაგრის ხის“კოვზი”, სადაც სასროლად გამზადებულ ქვას ათავსებდნენ, თმისაგან ან ძუისგან დამზადებული თოკით იჭიმებოდა და კავზე მაგრდებოდა.

როდესაც მეომარი კავის გასახსნელ სახელურს გამოსწევდა დაჭიმული თოკი სწრაფად და დიდი ძალით თავისუფლდებოდა, რის შედეგადაც ქვა საშინელი სისწრაფით მიჰქროდა მოწინააღმდეგისკენ ან გალავნისკენ. ასეთი ძალით გასროლილ თუნდაც სულ პატარა ქვას დიდი დარტყმის მიყენება შეეძლო. ონაგრებს წარმატებით იყენებდნენ გალავნის მცველებიც და ალყის დროს მტერს დიდ ზიანს აყენებდნენ. მაგალითად სირაკუზის ალყისას მეორე პუნიკურ ომში, არქიმედეს გამოგონილი საბრძოლო კატაპულტებით და ონაგრებით რომის ჯარს საკმაოდ დიდი ზარალი მიადგა. ვეგეციუსის მიხედვით ყოველ რომაულ ლეგიონს ათი ონაგრი ჰქონდა და მის გადასატანად ხარებს იყენებდნენ.

კატაპულტაც და ონაგრიც ერთი ტიპის იარაღია და მათ შორის განსხვავება მხოლოდ ისაა, რომ ორივე სხვადასხვანაირ მეთოდს იყენებს ქვისა და ისრის სატყორცნად. ეს ორი იარაღი იმდენად გავრცელებული და პოპულარული იყო, რომ XV საუკუნემდე რეგულარულად გამოიყენებოდა და მხოლოდ მოდფის და ზარბაზნის შექმნის შემდეგ ამოიღეს ხმარებიდან.

საალყო კოშკი – გამოიყენებოდა ქალაქის შტურმის დროს კედელზე ჯარის უსაფრთხოდ გადასაყვანად.ხის კოშკს მართკუთხა ფორმა ჰქონდა და ოთხ ბორბალზე იდგა, მისი სიმაღლე კი კედლის სიმაღლის ტოლი იყო ან ოდნავ მაღალი,რათა მშვილდოსნებს საშუალება ჰქონოდათ ზემოდან ესროლათ კედლელზე მყოფი ხალხისთვის.

ხის კოშკის ცეცხლისგან დასაცავად იყენებდნენ პირუტყვის ტყავს ან მეტალის ფირფიტებს.

კოშკი ძალიან მოუხერხებელი იყო ტრანსპორტირებისთვის,ამიტომ მას ალყის დროს აგებდნენ, რასაც რამდენიმე კვირა სჭირდებოდა.

პირველი საალყო კოშკი კართაგენელებმა ააშენეს, რაც შემდეგ მთელ ხმელთაშუა ზღვისპირეთში გავრცელდა. ციხის მცველები ტალახს ასხავდნენ კედლის წინ რადგან ხის კოშკს სწორი ზედაპირი ჭირდება სამოძრაოდ.

როცა რომის არმიამ მასადას(ისრაელში მდებარე სიმაგრე) შეუტია და ალყაში მოაქცია,მისი საალყო კოშკით აღება გადაწყვიტა,თუმცა ეს არც ისე იოლი აღმოჩნდა, რადგან ციხე-სიმაგრე კლდეზე იდგა.რომაელმა ინჟინრებმა სასწაული მოახდინეს და უზარმაზარი მიწაყრილის აშენება დაიწყეს.ეს რამდენიმე თვე გრძელდებოდა.როცა მიწაყრილი ააშენეს მასზე უზარმაზარი კოშკი აიტანეს,მაგრამ პირველი შტურმი წარუმატებელი აღმოჩნდა, რადგან კოშკს ცეცხლი წაეკიდა, თუმცა ცეცხლის ალი კარიბჭესაც მოედო,როცა კარიბჭე ბოლომდე დაიწვა,რომაელები ქალქში შეცვივდნენ, მაგრამ არავინ ცოცხალი არ დახვდათ.ყველა ებრაელმა თავი მოიკლა თუმცა ეს უკვე სხვა ამბავია.

როცა ასპარესზე ქვემეხები გამოჩდნენ კოშკების ერა დასრულდა.

ტარანი – ხის მორი(ნაძვის ან წიფლის). გამოიყენებოდა ქალაქის შტურმის დროს კედლების, კარიბჭის და კოშკების დასანგრევად.მორის თავზე დამაგრებული იყო რკინის ან ბრინჯაოს “ვერძი”, რაც უფრო მძლავრი დარტყმის განსახორციელებლად იყო საჭირო.
ტარანს ორნაირად იყენებდნენ:
I-მეომრებს ხის მორი პირდაპირ ხელში ეჭირათ და კედლის დანგრევას ცდილობდნენ.
II-ხის მორი დამაგრებული იყო ჯაჭვებით ბორბლებიან ხის კონსტრუქციაზე,რაც მის ტრანსპირტირებას აადვილებდა და დარტყმის ძალაც მეტი ქონდა.

რომაელი ავტორი ვიტრუვიუსი თავის ტრაქტატში ტარანის ისტორიას აღწერს,თუ როგორ გამოიყენეს პირველად კართაგენელებმა ესპანური ქალაქის კადისის ასაღებად ეს მოწყობილობა.სწორედ ამან უბიძგა ერთ-ერთ გემის მშენებელს ტიროსიდან, მიემაგრებინა გემის ცხვირზე დიდი ხის მორი რითიც ადვილი იქნებოდა მოწინააღმდეგე გემების ჩაძირვა.
ხოლო კერდასმა ქალკედონიდან ხის ბორბლებიან კონსტრუქციაზე დააყენა ტარანი. ზემოდან კი ხარის ტყავით დაფარა.ამ კონსტრუქციას ”კუს” უწოდებდნენ.ვიტრუვიუსი ასევე აღწერს თუ როგორ გამოიყენა მაკედონიის მეფემ ფილიპე მეორემ ტარანი ქალაქ ბიზანტიის წინააღმდეგ.
რომაელებმა ტარანის აშენება ბერძნებისგან ისწავლეს და პირველად სირაკუზის აღების დროს გამოიყენეს. ვეგეტიუსის აზრით ტარანის სახელწოდება მოდის ”ვერძიდან”(ლათ.-ტარანი).

ნიკა ხოფერია და ლევან თავლალაშვილი

არბალეტი და გრძელი მშვილდი

გრძელი მშვილდი (ინგლ. longbow) ადამიანის სიმაღლის ან უფრო გრძელი იყო. იყენებდა ძირითადად ბრიტანეთის კუნძულების მოსახლეობა - უელსელები, შოტლანდიელები და ინგლისელები. მისი წყალობით ინგლისელებმა ბევრ ბრძოლაში შეძლეს გამარჯვება ფრანგების წინააღმდეგ 100 წლიან ომში.

გრძელი მშვილდი მას შემდეგ გახდა პოპულარული, რაც ინგლისი უელსთან და შოტლანდიასთან ბრძოლებში დამარცხდა. ინგლისელმა მეფეებმა გადაწყვიტეს შეიარაღებაში შემოეტანათ დიდი რაოდენობით ისეთი მშვილდები, როგორსაც თავად უელსელები იყენებდნენ, ეგრეთწოდებული ლონგბოუს ტიპის, რათა ღირსეული წინააღმდეგობა გაეწიათ უელსელი და შოტლანდიელი მშვილდოსნებისთვის. მთავარი როლი გამარჯვებაში გრძელმა მშვილდმა 100 წლიან ომში საფრანგეთთან პუატიეს, კრესისა და აზენკურის ბრძოლებში ითამაშა.