დიდგორის ბრძოლა (1121 წ.): დავით IV-ს გადამწყვეტი დაპირისპირება სელჩუკებთან

XI-XII საუკუნეების მიჯნაზე, მცირე აზიასა და ახლო აღმოსავლეთში პოლიტიკურ ძალთა ბალანსი საგრძნობლად შეიცვალა, რაც ჯვაროსნულმა ლაშქრობებმა, ბიზანტიელებისა და ფატიმიანების კონტრშეტევებმა და სელჩუკთა იმპერიის დაშლის პროცესმა განაპირობა. სელჩუკთა იმპერია, რომელიც XI საუკუნის 90-იანი წლებამდე დომინანტი ძალა იყო, შიდა დაპირისპირებებმა მოიცვა და იმ დროისთვის, როცა საუკუნის მიწურულს ჯვაროსნული ლაშქრობები დაიწყო, სანახევროდ დაშლილი აღმოჩნდა. სელჩუკთა დიდი სულთნები, კვლავინდებურად ითვლებოდნენ უძლიერეს მმართველებად ისლამურ სამყაროში, თუმცა, რეალურად, უკვე გაცილებით ნაკლები ძალაუფლება გააჩნდათ და სელჩუკთა სახელმწიფოში შემავალი ცალკეული საამიროები, უმეტესად დამოუკიდებლად მოქმედებდნენ.

დრაკონის ორდენის ჩამოყალიბება, მიზნები და ცნობილი წევრები

XV საუკუნის დასაწყისში, როდესაც ჯვაროსნული ომების ეპოქიდან მხოლოდ ორი ძლიერი გაერთიანება - წმინდა იოანესა და ტევტონ რაინდთა ორდენები იყო შემორჩენილი, აღმოსავლეთ ევროპის მონარქებმა დაიწყეს ფიქრი როგორ შეეჩერებინათ მუსლიმ თურქთა ექსპანსია ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე და მათი სწრაფვა ცენტრალური ევროპისაკენ. ოსმალები, რომლებიც თემურლენგთან ბრძოლაში დამარცხების შემდეგ, რამდენიმე წლით, იძულებულები გახდნენ შეეწყვიტათ შეტევა ბალკანეთის ნახევარკუნძულის დასაპყრობად, კვლავ ძალებს იკრებდნენ ბიზანტიისათვის საბოლოო დარტყმის მისაყენებლად. 

რაინდული ტურნირები აღმოსავლეთში: ბიზანტია და ჯვაროსნული სამეფო-სამთავროები (XII-XV სს.)

რაინდული ტურნირები შუა საუკუნეების დასავლეთ ევროპული არისტოკრატიის ცხოვრების ნაწილი და ზოგადად ამ პერიოდის ერთ-ერთი სიმბოლოა. მისი ისტორია XI-XII საუკუნეთა მიჯნაზე იწყება (1), თუმცა მანამდეც არსებობდა მსგავსი საბრძოლო-საცხენოსნო თამაშები, რომელიც მაღალი წოდების მეომართათვის არა მხოლოდ ინდივიდუალური წვრთნისა და ბრძოლაში დახელოვნებით თავის გამოჩენის, არამედ რაზმებად ტაქტიკური მოქმედების პრაქტიკაც იყო. „ევროპელი ლორდები თავიანთი შთამომავლობისა თუ წინაპრების მსგავსად, რომლებიც ფაქტობრივად გაუნათლებლები იყვნენ, ფიზიკურ ვარჯიშსა და საბრძოლო წვრთნაში იყვნენ გამობრძმედილები, ცხენოსნობაში, ნადირობასა და ასპარეზობაში (ორთაბრძოლები, ტურნირები).(2)" ეს იყო მათთვის თავშექცევის საუკეთესო საშუალებაც. 

სიგურდის საგა: ნორვეგიელთა ჯვაროსნული ომი

„ჭაბუკი მეფე კეთილი და მოსამართლე, და ხალხი მისი ერთგული:

მამაცნი არიან თანახმა ერთხმად, გაცურონ შორეულ მიწაზე ერთად,

შორეულ წმინდა მიწაზე, მეომრები აღსავსე რწმენით, 

ბრწყინვალენი და მხიარულნი, გაცურავენ სამოცი გრძელი გემით."

---------------

სნორი სტურლუსონი, საგა სიგურდ ჯვაროსნისა და მისი ძმების ეისტეინისა და ოლაფისა (XII-XIII სს.)

ჯვაროსნული ლაშქრობების პირველ ეტაპზე, კერძოდ კი 1096-1100 წლებს შორის პერიოდში, ევროპელებმა ფეხი მოიკიდეს სირია-პალესტინაში და შექმნეს ჯვაროსნული სახელმწიფოები სელჯუკთა სასულთნოში შემავალი საამიროებისა და ფატიმიანთა სახალიფოს მეზობლად, მაგრამ მალე ისინი მნიშვნელოვან პრობლემებს გადააწყდნენ - ახალი თავდაცვითი თუ შეტევითი ომები უფრო მრავალრიცხოვან სამხედრო ძალებს მოითხოვდა. ამ პერიოდში ევროპიდან ჯვაროსნების რამდენიმე ნაკადი ჩავიდა, რამაც გარკვეული დროით გაახანგრძლივა ჯვაროსანთა ექსპანსია ახლო აღმოსავლეთში და იერუსალიმის სამეფოსა და ანტიოქიის სამთავროს საშუალება მისცა დაეკავებინათ ის ქალაქები და ციხესიმაგრეები, რომელთა საშუალებით შეიძლებოდა როგორც ძლიერი თავდაცვითი სისტემის შექმნა შემდგომში მუსლიმთა შემოტევების მოსაგერიებლად, ისე საკომუნიკაციო ქსელისა და ზღვიდან ცოცხალი ძალით მომარაგების უზრუნველყოფა. ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეულად საინტერესო მოვლენა I და II ჯვაროსნულ ომებს შორის პერიოდში არის ნორვეგიის მეფის სიგურდის ჯვაროსნული ლაშქრობა, რომელიც ერთიანობაში წარმოადგენს ეპიკურ საგას, თუ როგორ დაძლიეს სკანდინავიელებმა უზარმაზარი მანძილი ნორვეგიიდან ლევანტამდე (ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ სანაპირო), იბრძოლეს ჯვაროსნების მხარდამხარ და შემდგომ უკან დაბრუნდნენ საზღვაო და სახმელეთო გზებით შორეულ სამშობლოში. 

ბრძოლა ჰატინთან,3-4 ივლისი, 1187 წ.

ჰატინის ბრძოლა 1187 წელს, ტიბერიადის ტბის მახლობლად, გადამწყვეტი გამოდგა იერუსალიმის ჯვაროსნული სამეფოსათვის და აიუბიანების სასულთნოსათვის. ბრძოლის შედეგად ჯვაროსანთა დიდი ქრისტიანული მოძრაობა მეტად დასუსტდა, დაკარგა საუკეთესო პოზიციები პალესტინაში და წმინდა ქალაქის დაცემის შემდეგ ვეღარ გაიმართა წელში. აიუბიანებმა კი უდიდეს წარმატებას მიაღწიეს, შექმნეს უზარმაზარი ისლამური იმპერია, რომელიც ეგვიპტეს, ჩრდილოეთ აფრიკის ნაწილს, პალესტინას, სირიასა და არაბეთის ნახევარკუნძულის დასავლეთ სანაპიროს მოიცავდა. იერუსალიმის აღებით სულთანმა სალადინმა – მსოფლიო ისტორიის ერთ-ერთმა უდიდესმა პოლიტიკურმა და სამხედრო მოღვაწემ – დაასრულა ეგვიპტეში დაწყებული საქმე, რის შემდეგაც მოიგერია მესამე ჯვაროსნული ომიც და მემკვიდრეებს უდიდესი სასულთნო დაუტოვა. ევროპელი მეფეები - მაგალითად ინგლისის მეფე რიჩარდ I ლომგული, საღვთო რომის იმპერატორები ფრიდრიხ I ბარბაროსა და ფრიდრიხ II ჰოფენშტაუფენი, ფრანგი ხელმწიფე ფილიპე II ავგუსტუსი - კიდევ რამდენჯერმე ეცადნენ უწინდელი მდგომარეობის აღდგენას, მაგრამ ხანგრძლივი დროით ვერც იერუსალიმი დაიბრუნეს და წმინდა მიწასაც ნელ-ნელა დასცილდნენ. რომის პაპთა მოწოდებები უკვე უშედეგოდ გაისმოდა ევროპაში ან მხოლოდ მცირე გამოხმაურებას თუ ჰპოვებდა, ევროპაში გამართული სისხლისმღვრელი ომებიც გარკვეულწილად აფერხებდა ახალი, მძლავრი ჯვაროსნული მოძრაობის წამოწყებას, ამიტომ სალადინის წარმატება 1187 წელს ჰატინის ბრძოლაში საკვანძო მომენტი გამოდგა შუა საუკუნეების ისტორიისთვის -  დაუმკვიდრა რა მუსლიმებს ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროები. 

სელჩუკთა კოალიციური ლაშქრის მეთაური დიდგორის ომში - ნაჯმ ად-დინ ილ-ღაზი

 1121 წელს, დიდგორის ბრძოლაში საქართველოს მეფე დავით IV აღმაშენებელმა თურქ-სელჩუკთა კოალიციური ლაშქარი დაამარცხა, რომლის მთავარ ძალას და მეთაურს წარმოადგენდა სწორედ ნაჯმ ად-დინ ილ-ღაზი, მარდინისა, ჰარანის, ნისიბინის, რა'ს ალ-'აიანისა და მაიაფარიკინის ამირა. ილ-ღაზი ჯვაროსნული ომების ერთ-ერთი კოლორიტული წარმომადგენელია. იგი მონაწილეობდა როგორც პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის ბრძოლებში, ასევე ლევანტში ჩამოყალიბებული ევროპულ-ქრისტიანული სამთავროების წინააღმდეგ ომებში.

რენო დე შატილიონის ციტადელი ტრანსიორდანიაში: კერაკის ციხესიმაგრე

დასავლეთ იორდანიაში მდებარე კერაკი, იგივე ალ-კარაკი ჯვაროსნული ლაშქრობების პერიოდის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და მძლავრი სიმაგრე იყო ლევანტის ქვეყნებში, რომლის დაკავებას როგორც ქრისტიანი, ისე მუსლიმი მეთაურები ცდილობდნენ, რათა მიმდებარე რეგიონზე თავიანთი ძალაუფლება განემტკიცებინათ.

ბელვუარის ციხესიმაგრე

ჯვაროსანთა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ციხე-სიმაგრე, რომელმაც დღევანდელ დღემდე მოაღწია. ის წარმოადგენდა იერუსალიმის სამეფოს მთავარ დასაყრდენს, ხოლო

მუსლიმები მას იმდენად სახიფათოდ თვლიდნენ, რომ გადაწყვიტეს სიმაგრე მთლიანად გაენადგურებინათ, ოღონდ ის ჰოსპიტალერთა ხელში არ ჩავარდნილიყო, თუმცა მათ ვერ მოახერხეს ამ გეგმის ბოლომდე განხორციელება, ამიტომ დიდებული შუა საუკუნოვანი ციხესიმაგრე კვლავაც დგას ისრაელში და მნახველებს შეუძლიათ მისი ხილვა. თავდაპირველად ეს სიმაგრე ფრანგი ფეოდალის, ველოს საკუთრება იყო, მან კი ჰოსპიტალერებს მიყიდა 1168 წელს. ორდენის რაინდებმა კარგად შეაფასეს ციხესიმაგრის სტრატეგიული მდებარეობა და აქ ახალი, უმძლავრესი სიმაგრე აღმართეს.

ჯვაროსნები იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის აღაპებში, ნაწილი II

21. ქ. ღ-ო, დაიცვენ და შეუნდვენ ძმათა ჩ-ნთა იაკობ და ალბერდ გლიამ. ვიდო - ამ აღაპში მოხსენიებული პიროვნებების - იაკობის, ალბერტის, გიიომისა და გვიდოს გამოვლენა ტამპლიერთა რიგებში არ მოხერხდა, მაგრამ დადგინდა ოთხივე შესაბამისი სახელის ჰოსპიტალერი, რომლებიც ჩვენთვის საინტერესო დროის მონაკვეთში მოღვაწეობდნენ წმინდა მიწაზე და სავარაუდოდ მოხსენებულებიც არიან. იაკობ ჰოსპიტალერი 1178-86 წლის საბუთებში ჩანს, ალბერტი ანტიოქიის ჰოსპიტალერთა კომანდორი იყო 1191 წელს, გვიდო ჰოსპიტალიერი 1183 წლის დოკუმენტშია მოხსენებული. გიიომის ადგილზე რამდენიმე კანდიდატურაა - გიიომ დ'ასირი, გიიომ ჰოსპიტალერი ან გიიომ ბორელი, ჰოსპიტალერთა მარშალი 1193 წელს. ოთხივე ჰოსპიტალერს შეეძლო 1180-იან წლებში, იერუსალიმის სალადინის მიერ აღებამდე მოენახულებინა ჯვრის მონასტერი. 

ჯვაროსნები იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის აღაპებში, ნაწილი I

დაახლოებით ორი წლის წინ სამხედრო ისტორიის ბლოგზე გამოვაქვეყნე ჩემი სტატია ტამპლიერთა ორდენისა და საქართველოს ურთიერთობაზე (ტამპლიერები და საქართველო: რეალობა და მითი), რომელშიც შევიტანე ზოგიერთი ის ცნობა, რომელიც მაშინ  შევაგროვე. მას შემდეგ ბევრ ახალ ნარკვევს გავეცანი ტამპლიერთა შესახებ, მათ შორის ქართველი ავტორებისას. მე არ ვგეგმავ ზემოთ დასახელებული სტატიის მნიშვნელოვნად გაფართოებას და მხოლოდ ერთ, ყველაზე მნიშვნელოვან ისტორიულ წყაროზე - იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის აღაპებზე (შედგენილი 1155-1187 წლებს შორის) და მასში დასახელებულ ჯვაროსნებზე გავამახვილებ ყურადღებას, რომლის ტექსტი სტატიაშიც მქონდა მოყვანილი.

გრიუნვალდის ბრძოლა, 1410 წ.

“პოლონელთა ჯარები საბრძოლოდ დაწყობილნი გამოვიდნენ ტყის ტევრიდან. წინა რიგებში მოდიოდნენ ყველაზე ძლიერი რაინდები, მათ ცოტა მოშორებით მოჰყვებოდა მთავარი სადროშო, ხოლო შემდეგ – ქვეითები და დაქირავებული ჯარები. ამგვარად, ჯარების მწკრივებს შორის ორი გრძელი ქუჩა წარმოიშვა, ადაც ახლა ცხენებით ჩაიქროლეს ზინდრამ მაშკოვიცელმა და ვიტოლდმა. მუზარადმოხდილი, ბრწყინვალე აბჯარში ჩაჭედილი ვიტოლდი ავისმომასწავებელ ვარსკვლავს ან ცეცხლის ალს ჰგავდა, გრიგალი რომ მიაქანებს. რაინდები ღრმად ისუნთქავდნენ მკერდით ჰაერს და ცხენებზე მოხერხებულად სხდებოდნენ. ბრძოლა სადაცაა უნდა დაწყებულიყო. ამასობაში მაგისტრიც ათვალიერებდა ტყიდან გამომავალ მეფის ჯარებს. დიდხანს გასცქეროდა მის მრავალრიცხოვან რიგებს, დიდი ფრინველის მსგავსად ორად გაფოფრილ ფრთას, ქარში ცისარტყელას ფერებით მოელვარე ბაირაღებს და უცებ გული რაღაც უცნობი ავი წინათგრძნობით შეეკუმშა. იქნებ ამ დროს თვალწინ წარმოუდგა გვამების მთები და სისხლის მდინარეები. ის ყოველთვის უდრეკი იყო ხალხთან, მაგრამ იქნებ შეკრთა ზენაარის წინაშე, რომელსაც იქ ცაში ალბათ უკვე ხელში ეჭირა გამარჯვების სასწორი"(სენკევიჩი, ჰენრიკ, ჯვაროსნები. თბილისი: საბჭოთა საქართველო, 1977. 871-872).

ბალდუინ II

ბალდუინ II დე ბურგი(იერუსალიმელი) (დაახლ. 1058 – 1131, 21 აგვისტო, იერუსალიმი) – ედესის გრაფი(1100-1118), იერუსალიმის მეფე(1118-1131). რეტელის გრაფის, ჰუგოს ძე. ქრონიკების მიხედვით ბალდუინი გოტფრიდ ბულონელის(გოდფრუა დე ბუიონი) და ბალდუინ ბულონელის ნათესავი იყო, თუმცა მათი ნათესაობის დამადასტურებელი დოკუმენტური მტკიცებულება არ არსებობს. 1096 წელს ბალდუინი შეუერთდა პირველ ჯვაროსნულ ლაშქრობას და აღმოსავლეთისკენ გაემართა.

სალადინი (1138–1193)

სალაჰ ად-დინ იუსუფ იბნ აიუბი, ხოლო ევროპაში უბრალოდ როგორც - სალადინი. ის იყო ეგვიპტის და სირიის სულთანი, ნიჭიერი მხედართმთავარი, მუსლიმანების ლიდერი XII საუკუნეში. მან დაარსა აიუბიდების დინასტია, რომელიც მართავდა ეგვიპტეს, სირიას, ერაყს, ჰიჯაზს და იემენს.
სალადინი დაიბადა 1138 წელს ტიკრიტში(ერაყი) ქურთულ ოჯახში. მისი მამა ნეჯმ ად-დინ აიუბი ბაალბეკის მმართველი იყო. რამდენიმე წელი ახალგაზრდა სალადინი ცხოვრობდა დამასკოში, სადაც მან მიიღო მრავალმხრივი განათლება. ის იყო წარდგენილი ალეპოს და დამასკოს ამირა ნურ ად-დინთან, ვისთანაც მისი ნათესავები მსახურობდნენ.

იერუსალიმის აღება

იერუსალიმის აღება

ჯვაროსნული ლაშქრობაში ჯვაროსანი მეომრების უმთავრესი მიზანი იყო იერუსალიმი, მაგრამ მათ 1 თვიანი სისხლიანი ალყით მოუწიათ ქალაქის აღება.

ანტიოქიის აღების შემდეგ ჯვაროსნებს უნდა აერჩიათ შემდეგ როგორ მოქცეულიყვნენ. მათ უნდოდათ წასულიყვნენ სამხრეთით, მაგრამ არ შეეძლოთ დაეტოვებინათ ქალაქი რადგან სელჩუკები კვლავ დაიბრუნებდნენ მას. მათ უნდოდათ ანტიოქია გადაეცათ ბიზანტიისთვის, მაგრამ ალექსი I –ს გეგმები არ ემთხვევოდა მათ გეგმებს. ბოჰემუნდი თვლიდა რომ ის უნდა გამხდარიყო ქალაქის მთავარი და შეპირდა გენუელ მოვაჭრეებს, რომ მათ სავაჭრო პრივილეგიებს მისცემდა, რაც შეასრულა კიდეც, როგორც კი ანტიოქიას დაეუფლა. ჯვაროსნებმა დაიწყეს ანტიოქიის მიწაზე გამაგრება. საომარი მხარდაჭერის სანაცვლოთ გოტფრუა დე ბუიონი (გოტფრიდ ბულონელი) ალეპოს ქალაქის მმართველად დანიშნეს. ჯვაროსნებმა ამას გარდა სხვა ქალაქებიც აიღეს. Aალ-ბარა დაიპყრეს სექტემბერში. მარათ-ალ-ნუმანი დეკემბერში.

ბრძოლა დორილეუმთან, 1 ივლისი, 1097 წ.

დორილეუმთან ჯვაროსნების ჯარი ალყაში მოაქციეს სელჩუკებმა და დანიშმენდებმა კილიჯ-არსლანის მეთაურობით, მაგრამ მათ შეძლეს შეტევის მოგერიება.

1096 წლის დასასრულისთვის ჯვაროსანთა ჯარები უკვე კონსტანტინოპოლთან იკრიბებოდნენ. მათი მეთაურები იძულებულები გახდნენ ეცნოთ იმპერატორი ალექსი I იმ მიწების სუვერენად, რომელსაც ლაშქრობისას დაიპყრობდნენ. გოდფრუა დე ბუიონმა (გოტფრიდ ბულონელი) ბიზანტიის იმპერატორს ვასალობის ფიცი მისცა. გოტფრიდის ჯარი არიეგარდში მიდიოდა, ხოლო დანარჩენი ჯვაროსნები სწრაფად შეიჭრა სელჯუკთა მიწებზე. მათი თავდაპირველი ამოცანა ქალაქ ნიკეის აღება იყო. 35 ათასიან ჯვაროსნულ არმიას ალექსი I-ს 2 ათასიანი ბიზანტიური რაზმი ეხმარებოდა. 6 მაისს ნიკეის ალყა დაიწყო.

ანტიოქიის აღება (21 ოქტომბერი 1097 წ. - 3 ივნისი 1098 წ.)

1097 წლის ოქტომბრიდან 1098 წლის ივნისამდე ჯვაროსნები ალყას აწარმოებდნენ, ხოლო საბოლოოდ შტურმით მოახერხეს მისი დაკავება, თუმცა მალე თვითონ აღმოჩნდნენ ალყაში ქალაქს მომდგარი მუსულმანური არმიისაგან.

როდესაც ჯვაროსნები 1097 წლის ოქტომბერში ანტიოქიისკენ მიიწევდნენ გოტფრუა დე ბუიონის (გოტფრიდ ბულონელი), ბოჰემუნდ ტარენტუმელი და გრაფ რაიმონდ ტულუზელის მეთაურობით, ისინი გზადაგზა მუსულმანურ დასახლებებს ძარცვავდნენ სურსათისა და წყლის მოსაპოვებლად.

კრაკ დე შევალიე

კრაკ დე შევალიე იგივე კრაკ დე ლ’ჰოსპიტალი – ჰოსპიტალიერთა ორდენის ციხე-სიმაგრე სირიაში, ლიბანის ტრიპოლის აღმოსავლეთით. მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე კარგად შემორჩენილი ჯვაროსნული სიმაგრე.

არაბული ქრონიკებიდან ცნობილია, რომ 1031 წელს ციხე-სიმაგრე ალეპოს ამირამ დაიკავა და იქ ქურთთა გარნიზონი ჩააყენა, რის შემდეგაც ამ სიმაგრეს “ჰასნ ალ-აქრადი” ეწოდა, რაც ქურთების ციხეს ნიშნავს. ფრანკები ამ ციხე-სიმაგრეს “ლე კრატს” უწოდებდნენ, ხოლო შემდეგ არაბულად “კერაკი” ანუ “კრაკი” უწოდეს, რაც სიმაგრეს ნიშნავს.